Mwongozo Kamili wa Kitaaluma kwa Wanafunzi, Walimu na Watafiti

---

UTANGULIZI

Ushairi ni mojawapo ya tanzu kuu na kongwe za fasihi ya Kiswahili, unaochukua nafasi muhimu katika maisha ya jamii za Waswahili na jamii nyingine zinazotumia Kiswahili kama lugha ya mawasiliano. Tangu enzi za jadi hadi kipindi cha sasa, ushairi umetumika kama chombo cha kuwasilisha hisia za ndani, mawazo ya kijamii, mafunzo ya kimaadili, maonyo, maombolezo, sifa, lawama pamoja na falsafa pana ya maisha ya binadamu. Kwa sababu hiyo, shairi halipaswi kuonekana kama tungo ya kuburudisha tu, bali kama hazina ya maarifa, historia na hekima ya jamii.

Tofauti na tanzu nyingine za fasihi simulizi na andishi kama vile hadithi fupi, riwaya au tamthilia, ushairi hutumia lugha iliyopangiliwa kwa umakini mkubwa na kwa nidhamu maalumu. Lugha ya kishairi hujengwa kwa kuzingatia vipengele vya kimuundo kama mizani, vina, mishororo, beti na mdundo, pamoja na matumizi ya mbinu mbalimbali za kisanaa kama taswira, istiara, takriri na tanakali za sauti. Vipengele hivi husaidia kufanya shairi liwe na mvuto wa kipekee na kulifanya liwasilishe ujumbe kwa njia fupi lakini yenye athari kubwa kwa msomaji au msikilizaji.

Uchambuzi wa shairi ni zoezi la kitaaluma na kielimu linalolenga kuchunguza, kufafanua na kutafsiri kwa kina vipengele vyote vinavyounda shairi. Zoezi hili humwezesha msomaji kuelewa siyo tu maana ya maneno yaliyotumika, bali pia dhamira, maudhui, mtazamo wa mshairi na mazingira ya kijamii au kihistoria yaliyochochea utunzi wa shairi husika. Kupitia uchambuzi, msomaji huweza kutambua uhusiano kati ya fani (umbo na mtindo) na maudhui (ujumbe), na hivyo kupata uelewa mpana na sahihi wa kazi ya kishairi.

Mwongozo huu umeandaliwa kwa lengo la kutoa maarifa ya kina, yaliyopanuliwa na ya kitaaluma kuhusu uchambuzi wa mashairi ya Kiswahili. Unalenga kumsaidia msomaji kuelewa hatua kwa hatua mambo muhimu ya kuzingatia anapochambua shairi, kuanzia muundo na umbo la shairi, uhuru wa mshairi, maudhui, dhamira hadi mtindo na mbinu za lugha. Aidha, mwongozo huu unakusudia kumjengea msomaji misingi imara ya uchambuzi itakayomuwezesha kujibu maswali ya mitihani kwa usahihi, kufanya tafiti za kitaaluma na kuthamini sanaa ya ushairi kwa upeo mpana zaidi.

Kimsingi, kazi hii imekusudiwa kutumika kama rejea muhimu kwa wanafunzi wa shule za sekondari na vyuo vikuu, walimu wa Kiswahili, wahakiki wa fasihi pamoja na watafiti wote wenye shauku ya kuelewa na kuchambua mashairi ya Kiswahili kwa kiwango cha juu cha kitaaluma.

Aina kuu za Mashairi ya Kiswahili

Katika fasihi ya Kiswahili, mashairi hugawanywa katika aina mbalimbali kulingana na vigezo tofauti kama muundo, kanuni za arudhi, mtindo wa utunzi na kiwango cha uhuru wa mshairi. Hata hivyo, kwa mtazamo mpana wa kitaaluma, wataalamu wengi wa fasihi ya Kiswahili hukubaliana kwamba mashairi yanaweza kuwekwa katika makundi mawili makuu, ambayo ni mashairi ya kimapokeo (ya arudhi) na mashairi ya kisasa (huru). Mgawanyo huu ni wa msingi sana katika uchambuzi wa mashairi, kwani huamua vigezo na mbinu zitakazotumika katika kuyachambua.

Ni muhimu kuelewa aina hizi mbili kwa kina kabla ya kuendelea na vipengele vingine vya uchambuzi kama mizani, vina na mishororo, kwa sababu kutokuzitambua kunaweza kusababisha mchambuzi kufanya makosa ya kimsingi, hasa pale anapojaribu kutumia kanuni za mashairi ya kimapokeo kuchambua shairi la kisasa au kinyume chake.

1.2.1 Mashairi ya Kimapokeo (Mashairi ya Arudhi)

Mashairi ya kimapokeo ni mashairi yanayotungwa kwa kufuata kikamilifu kanuni na misingi ya jadi ya ushairi wa Kiswahili. Aina hii ya mashairi hujengwa juu ya nidhamu kali ya arudhi, ambayo hujumuisha idadi maalumu ya mizani katika kila mshororo, mpangilio thabiti wa vina, idadi inayolingana ya mishororo katika kila ubeti, pamoja na mgawanyo maalumu wa vipande vya mshororo.

Katika mashairi ya kimapokeo, mshairi hulazimika kuzingatia kanuni hizi kwa umakini mkubwa. Kuvunja mizani, kubadilisha vina bila sababu ya kisanaa au kupotosha mpangilio wa mishororo huweza kulifanya shairi lionekane dhaifu au lisilokamilika kisanaa. Kwa sababu hiyo, mashairi ya kimapokeo yanahitaji ustadi mkubwa wa lugha na uelewa wa kina wa kanuni za arudhi.

Kihistoria, mashairi ya kimapokeo yalianza na kustawi katika jamii za Waswahili wa Pwani ya Afrika Mashariki, na yalitumika sana katika kuwasilisha masuala ya dini, maadili, historia, nasaha na mafunzo ya kijamii. Tenzi nyingi za kale, mashairi ya kidini na mashairi ya maombolezo ni mifano mizuri ya ushairi wa kimapokeo.

Mifano ya mashairi ya kimapokeo ni pamoja na utenzi, tarbia, tathlitha, takhmisa na tashtitha, ambayo huainishwa kwa kuzingatia idadi ya mishororo katika ubeti, mizani na vipande vya mshororo.

1.2.2 Mashairi ya Kisasa (Mashairi Huru)

Mashairi ya kisasa, yanayojulikana pia kama mashairi huru, ni mashairi yanayotoa uhuru mkubwa kwa mshairi katika utunzi wake. Tofauti na mashairi ya kimapokeo, mashairi ya kisasa hayafungwi kikamilifu na kanuni kali za mizani, vina na idadi ya mishororo katika ubeti. Mshairi anaweza kubadilisha muundo wa shairi kulingana na hisia, mawazo na ujumbe anaotaka kuwasilisha.

Hata hivyo, uhuru huu haumaanishi kukosekana kwa mpangilio au nidhamu kabisa. Mashairi ya kisasa huwa na muundo wake wa ndani unaojitokeza kupitia mpangilio wa mawazo, marudio ya maneno, matumizi ya taswira, ishara na mdundo wa kihisia. Hivyo, badala ya mizani na vina vya jadi, mashairi ya kisasa hutegemea zaidi mdundo wa mawazo na hisia.

Mashairi ya kisasa yalianza kushamiri zaidi katika karne ya ishirini, hasa baada ya kipindi cha ukoloni, wakati waandishi wengi wa Kiswahili walipoanza kutumia ushairi kama chombo cha kukosoa jamii, siasa, uongozi na changamoto za maisha ya kila siku. Lugha inayotumika katika mashairi haya mara nyingi huwa ya moja kwa moja, ya picha kali na yenye mguso wa kihisia.

Kwa hiyo, katika uchambuzi wa shairi, hatua ya kwanza kabisa ni kubainisha aina ya shairi husika. Je, ni shairi la kimapokeo au la kisasa? Jibu la swali hili ndilo litakaloongoza mchambuzi kuchagua vigezo sahihi vya uchambuzi na kuepuka makosa ya kimsingi katika tathmini ya kazi ya kishairi.

TOFAUTI KATI YA MASHAIRI YA KIMAPOKEO NA MASHAIRI YA KISASA

Kipengele	Mashairi ya Kimapokeo	Mashairi ya Kisasa
Maana ya jumla	Ni mashairi yanayofuata kanuni za kale za ushairi wa Kiswahili	Ni mashairi yanayokiuka au kulegeza kanuni za kale za ushairi
Muundo wa shairi	Yana muundo maalumu unaozingatia beti na mishororo yenye idadi maalumu	Hayana muundo wa lazima; mshairi huandika kwa uhuru
Idadi ya mishororo	Idadi ya mishororo katika ubeti huwa ileile (mf. minne kwa tarbia)	Idadi ya mishororo hubadilika bila kufungwa
Mizani	Mizani ni ya lazima na hufuata kanuni za arudhi	Mizani si ya lazima; shairi linaweza kukosa mizani
Vina	Vina ni vya lazima (vina vya kati na vya mwisho)	Vina si sharti; vinaweza kuwepo au visiwepo
Vipande vya mshororo	Mishororo hugawanywa katika vipande (uta na ukwapi)	Mara nyingi hakuna mgawanyo wa vipande
Mdundo wa ushairi	Una mdundo wa kudumu na wa kimuziki	Mdundo hutegemea hisia na mtiririko wa mawazo
Uhuru wa mshairi	Uhuru ni mdogo kwa sababu ya kufungwa na kanuni nyingi	Uhuru ni mkubwa sana; mshairi huru kifani
Lugha	Lugha ya kale, ya kifasihi, methali na nahau nyingi	Lugha ya kisasa, ya moja kwa moja, hata ya mazungumzo
Maudhui	Maadili, dini, nasaha, historia, mapenzi ya jadi	Siasa, ukoloni, dhuluma, haki za binadamu, maisha ya kisasa
Mtindo	Mtindo wa jadi unaozingatia urari na uimbikaji	Mtindo wa kisasa unaobadilika kulingana na hisia
Lengo kuu	Kuelimisha, kunasihi na kuhifadhi tamaduni	Kukosoa jamii, kuibua fikra mpya na kueleza hisia
Mifano	Utenzi, tarbia, mashairi ya arudhi	Mashairi huru, mashairi ya kimawazo

AINA NYINGINE ZA MASHAIRI

Mashairi ya Kiswahili yanaainishwa kulingana na idadi ya mishororo inayopatikana katika kila ubeti. Kila shairi ni wa aina moja tu na hauwezi kuwa na mchanganyiko wa aina mbili. Aina mbalimbali ni:

Jina la Shairi	Idadi ya Mishororo kwa Kila Ubeti	Ufafanuzi Mfupi
Tathmina (umoja)	1	Shairi lenye mshororo mmoja katika kila ubeti.
Tathnia (uwili)	2	Shairi lenye mishororo miwili katika kila ubeti.
Tathlitha (utatu)	3	Shairi lenye mishororo mitatu katika kila ubeti.
Tarbia (unne)	4	Shairi lenye mishororo minne katika kila ubeti.
Takhmisa (utano)	5	Shairi lenye mishororo mitano katika kila ubeti.
Tasdisa (usita)	6	Shairi lenye mishororo sita katika kila ubeti.
Usaba (tasbia)	7	Shairi lenye mishororo saba katika kila ubeti.
Unane (naudia)	8	Shairi lenye mishororo minane katika kila ubeti.
Utisa (telemania)	9	Shairi lenye mishororo tisa katika kila ubeti.
Ukumi (taashuri)	10	Shairi lenye mishororo kumi katika kila ubeti.

BAHARI ZA MASHAIRI

Bahari ni tanzu au majina ya mashairi. Mashairi hupewa majina kulingana na:

• Idadi ya mizani katika mshororo
• Mpangilio wa vina
• Idadi ya vipande
• Mpangilio wa maneno

1. Bahari Kutokana na Idadi ya Vipande

Bahari	Idadi ya Vipande	Maelezo
Utenzi (tenzi)	Kipande kimoja	Shairi lenye kipande kimoja katika kila ubeti.
Mathnawi	Vipande viwili	Shairi lenye vipande viwili katika kila ubeti.
Ukawafi	Vipande vitatu	Shairi lenye vipande vitatu katika kila ubeti.
Mauve / Bantudi	Vipande vinne	Shairi lenye vipande vinne katika kila ubeti.

2. Bahari Kutokana na Mpangilio wa Vina

Bahari	Ufafanuzi
Mtiririko	Vina vyote vya ndani na vya nje hurudiwarudiwa kutoka mwanzo hadi mwisho wa shairi.
Ukara	Vina vya kipande kimoja hurudiwarudiwa, vinavyofuatana hubadilika.
Ukaraguni	Vina vyote vya nje na vya ndani hubadilika kutoka mwanzo hadi mwisho wa shairi.
Mkararaguni	Kila ubeti una vina vyake kivyake; vina vya ubeti mmoja haviwezi kurudi katika ubeti mwingine.

3. Bahari Kutokana na Idadi ya Mizani

Bahari	Idadi ya Mizani kwa Mshororo	Maelezo
Kisarambe	16 mizani (-8, -8)	Shairi lenye silabi 16 katika mshororo, sawa na mizani 8 kwa kila kipande.
Kikai	12 mizani (-8, -4), (-4, -8), (-6, -6)	Shairi lenye mizani iliyogawanywa katika vipande viwili kwa mpangilio tofauti.

4. Bahari Kutokana na Mpangilio wa Maneno

4.1 Kikwamba

Shairi ambapo neno au maneno hurudiwa katika nafasi maalum: mwanzoni, katikati, au mwishoni mwa mshororo, au mwanzoni mwa kila ubeti.

Mikondo ya Kikwamba:

• Neno mwanzoni mwa mshororo
• Neno katikati ya mshororo
• Neno mwishoni mwa mshororo
• Neno mwanzoni mwa kila ubeti

4.2 Pindu / Mkufu

Shairi ambapo maneno ya mwisho katika kipande hufanywa maneno ya kwanza katika kipande kinachofuatia.

Mikondo ya Pindu:

• Mizani miwili ya mwisho ya kipande kimoja hufanywa mizani ya mwanzo ya kipande kinachofuata
• Neno la mwisho katika kituo cha ubeti huanza ubeti unaofuata
• Kipande cha mwisho cha kituo huanza kipande cha kwanza cha ubeti unaofuata

4.3 Mkarara

Shairi ambapo neno, kipande, au mshororo hurudiwa mwanzoni mwa kila ubeti na pia mwishoni mwa ubeti huo.

BAHARI NYINGINEZO ZA MASHAIRI

Jina la Bahari	Maelezo
Sakarani	Shairi lenye bahari zaidi ya moja katika ubeti wake.
Msuko	Shairi lenye kituo kifupi, mara nyingi kinachojirudia.
Sabilia	Shairi lenye kituo kinachobadilikabadilika na kiishio katika kila ubeti.
Ngonjera	Shairi la majibizano kati ya wahusika wawili au zaidi.
Malumbano	Shairi la mjadala ambapo mshairi mmoja hujitokeza wazi kumpinga mshairi mwingine.
Madhuma	Shairi lenye ukwapi unaotoa hoja na utao unaotoa suluhisho.
Guni	Shairi lenye kasoro au makosa katika arudhi za utunzi wa mashairi.
Mashairi huru / Masivina / Mapingiti	Mashairi yasiyofuata arudhi, sharia, au kanuni za utunzi; huru katika mizani, vina, na mpangilio wa maneno.

ISTILAHI NA VIPENGELE VYA KISHAIRI

Istilahi ni msamiati maalumu unaotumika katika uwanja wa ushairi kuelezea vipengele, mbinu na muundo wa mashairi. Kuelewa istilahi hizi kunasaidia kuchambua shairi kwa kina na kitaaluma.

1. Shairi (Mashairi)

Shairi ni utungo wa sanaa unaotumia lugha teule na mpangilio maalumu wa maneno, unaobeba hisia, mawazo au mafunzo, na mara nyingi haufuati kanuni za sarufi kwa ukali.

2. Ubeti (Beti)

Ubeti ni kifungu cha maneno katika shairi, kinachoundwa na idadi fulani ya mishororo. Ni kipengele cha msingi katika muundo wa shairi.

3. Kina (Vina)

Vina ni silabi au maneno yenye sauti zinazofanana zinazopatikana mwishoni mwa mshororo. Vina hutoa mdundo na urari wa kishairi.

4. Mizani

Mizani ni idadi ya silabi (mapigo ya sauti) katika mshororo. Mizani ni msingi wa urari na rithm wa shairi.

5. Kipande (Vipande vya Mshororo)

Kipande ni sehemu ndogo ya mshororo inayogawika kwa kutumia kipumuo (mkato). Kila kipande hupewa jina kulingana na nafasi yake:

• Ukwapi: kipande cha kwanza katika mshororo
• Utao: kipande cha pili katika mshororo
• Mwandamizi: kipande cha tatu katika mshororo
• Ukingo: kipande cha nne katika mshororo

6. Mshororo (Mishororo)

Mshororo ni mstari mmoja wa maneno ndani ya ubeti. Kila mshororo una nafasi maalumu:

• Mwanzo / Fatahi / Kifunguo: mshororo wa kwanza katika ubeti
• Mloto: mshororo wa pili katika ubeti
• Mleo / Mlea: mshororo wa tatu katika ubeti
• Kituo: mshororo wa mwisho katika ubeti

Tanbihi: Kituo huainishwa katika mikondo miwili kulingana na urari na mdundo wa shairi.

7. Kibwagizo / Kiitikio / Pambio / Mkarara / Bahari

Kibwagizo ni mshororo unaorudiwa mwishoni mwa kila ubeti au sehemu za shairi, unaoongeza mdundo na kusisitiza ujumbe wa mshairi.

8. Kimalizio / Kiishio

Kiishio ni mshororo wa mwisho unaobadilika kulingana na mahitaji ya urari, vina au mbinu za kishairi.

9. Bahari

Neno bahari lina maana kadhaa katika ushairi:

1. Aina ya shairi: kama Mtiririko, Mathnawi, Ukawafi, Ukara
2. Kituo cha utenzi: kipande kinachounda utenzi
3. Vina vya utenzi: vina vya kituo cha utenzi
4. Kibwagizo: jina jingine linalotumika kwa kibwagizo

10. Diwani

Diwani ni kitabu cha mashairi. Hufungua njia ya kupata mashairi ya aina mbalimbali.

11. Utoshelezi

Utoshelezi ni ukamilifu wa mawazo au fikra katika kila ubeti, unaofanya shairi liwe na maana kamili na linalofaa kusomwa.

12. Muwala

Muwala ni mtiririko na mpangilio wa mawazo na visa kutoka ubeti mmoja hadi mwingine ndani ya shairi.

13. Muktadha

Muktadha ni namna jambo limetumiwa au kuelezwa katika kifungu cha maneno. Husaidia kuelewa maana kamili ya shairi.

14. Urari

Urari ni ulingano au usawa wa vipengele vya kishairi. Huhusisha:

• Uwiano wa vina
• Ulinganifu wa mizani
• Ulinganifu wa vipande vya mshororo
• Mpangilio wa mishororo

15. Lugha ya Mkato / Lugha Teule

Lugha ya mkato ni lugha iliyobanwa, iliyo teule, finyangwa au borongwa, inayotumika katika mashairi kufikia urari na mdundo.

16. Lugha ya Nathari

Lugha ya nathari ni lugha ya mjazo, mfululizo au maelezo, inayofuata kanuni za sarufi na masharti ya kisarufi.

17. Uchambuzi

Uchambuzi ni zoezi la kuzungumzia na kufafanua maandishi ya shairi, kwa kuelewa vipengele vya ndani na nje ya shairi, ikiwemo muundo, vina, mizani, na maudhui.

SIFA ZA MASHAIRI

Mashairi yana sifa maalumu zinazoyatofautisha na maandishi mengine. Sifa hizi ni:

1. Huimbika au hughanika – mashairi mara nyingi huletwa kwa mpangilio wa sauti unaosikika au kuimbika, jambo linaloongeza mvuto wake.
2. Hutumia lugha teule au lugha ya mkato – maneno huchaguliwa kwa makini ili kufanikisha urari, mdundo na uelewa wa shairi.
3. Hukiuka kanuni za sarufi – mshairi ana uhuru wa kisanaa kuvunja au kupindisha baadhi ya kanuni za sarufi ili kufikia athari ya kisanaa.
4. Hutumia maneno yanayonata na kuvutia – maneno huchaguliwa kwa uangalifu ili kutoa hisia, taswira na mvuto wa kisanaa.
5. Hutumia mapigo au sauti za lahani – sauti za maneno zinapangwa kwa namna ya kutoa mdundo na urari.
6. Huzingatia mbinu za utunzi – mashairi yanajumuisha mbinu kama methali, istiara, taswira, takriri na nyingine ili kuongeza mvuto wa kifasihi.

UMUHIMU WA MASHAIRI

Mashairi yana umuhimu mkubwa katika jamii na tamaduni, ikiwemo:

1. Kuhifadhi historia – mashairi huweka kumbukumbu za matukio, tamaduni na historia kwa vizazi vijavyo.
2. Kuhamasisha jamii – mashairi hutoa moyo na hamasa kwa jamii kufanya mambo mazuri au kukabiliana na changamoto.
3. Kuzindua na kuliwaza jamii – hufanya jamii kutafakari, kuhoji na kuchunguza hali za kijamii.
4. Kuelimisha na kutoa maarifa – mashairi hutoa elimu kuhusu masuala ya kijamii, kiutamaduni au kiitihadi.
5. Kukuza ukwasi wa lugha – mashairi huendeleza msamiati na matumizi ya lugha kwa ubunifu.
6. Kupitisha ujumbe – husaidia kueneza fikra, hisia, mafunzo au maonyo kwa msomaji au msikilizaji.
7. Kuoanya na kutoa mwelekezo wa maadili – mashairi huonya, kushauri, kuonesha maadili na kutoa mwongozo wa kijamii.
8. Kukemea sifa potofu – mashairi hutumia mbinu za ukosoaji kuonyesha makosa, tabia mbaya au dhana zisizo sahihi.

UHURU WA MSHAIRI / KIBALI CHA MSHAIRI / IDHINI YA MSHAIRI

Maana:
Uhuru wa mshairi ni uwezo wa mtunzi wa shairi kuvunja au kupindisha baadhi ya kanuni za kawaida za lugha ili kufanikisha malengo ya kishairi, bila kupoteza maana ya maneno au kuathiri uelewa wa shairi. Uhuru huu hutoa mtunzi nafasi ya kutumia lugha kwa njia ya kisanaa na kwa kubana au kupanua mizani, vina na mdundo.

Vipengele vya uhuru wa mshairi:

---

1. Kuboronga Sarufi

Huu ni uhuru wa kuchanganya ngeli pamoja na kubadilisha mpangilio wa maneno ili kusawazisha vina.

Mfano wa kuchanganya ngeli:

Kiswahili Sanifu	Kuboronga Sarufi
Magari hayo	Magari hizi
Waya huu	Waya hii
Ng’ombe hawa	Ng’ombe hizi
Mtu huyu	Mtu huu
Kitabu hiki	Kitabu hii

Mfano wa kubadilisha mpangilio wa maneno:

Kiswahili Sanifu	Kuboronga Sarufi
Sehemu ya nyuma	Ya nyuma sehemu
Babu analia sana	Amelia sana babu
Moyo umejaa pendo	Moyo pendo umejaa
Mbona umelimatiya?	Umelimatiya mbona?
Nakupenda tena asana	Tena sana nakupenda

---

2. Mazda

Uhuru wa kurefusha maneno ili kuongeza idadi ya mizani bila kupotosha maana.

Mfano wa maneno yenye umbo ndefu:

Kiswahili Sanifu	Mazda
Mke	Harimu
Wimbo	Kasida
Mtu	Kaumu
Neno	Kauli
Mwisho	Hatima

Mfano wa kuongeza silabi:

Kiswahili Sanifu	Mazda
Jini	Ajinani
Remba	Rembesha
Tabu	Taabu
Tanzia	Taanzia
Pulika	Pulikiza
Mwendawazimu	Muendawazimu
Enda	Enenda

---

3. Inkisari

Uhuru wa kufupisha maneno ili kupunguza mizani na kusawazisha vina.

a) Kupunguza silabi:

Kiswahili Sanifu	Inkisari
Niambie	Nambe
Ameenda	Meenda
Kinaniletea	Chanetea
Upuuzi	Upuzi
Huenda	Hwenda
Tuendelee	Twendelee
Waite	Wete
Naondoka	Nondoka
Mueleze	Mweleze
Alikuwa	Yali
Tulikuwa	Twali

b) Kuunganisha maneno mawili kuwa moja:

Kiswahili Sanifu	Inkisari
Mti wako	Mtiwo
Hadhi yake	Hadhiye
Mke wake	Mkewe
Mwana wangu	Mwanangu
Baba yako	Babako
Unasema nini?	Unasemani?

c) Kutumia maneno ya umbo fupi badala ya umbo ndefu:

Kiswahili Sanifu	Inkisari
Siku zote	Abadi/Daima
Hata kidogo	Asilani
Hana chochote	Hanani
Sina chochote	Sinani

---

4. Tabdila

Uhuru wa kubadilisha umbo au tahajia ya neno bila kuathiri mizani au maana, kwa lengo la kupata vina.

Kiswahili Sanifu	Tabdila
Jua	Juwa
Yai	Yayi
Ua	Uwa
Oa	Owa
Kabidhi	Kabidha
Maharagwe	Maharagi
Jumuiya	Jumuia
Fua	Fuwa
Endea	Endeya
Fikiria	Fikiriya

---

5. Utohozi

Uhuru wa kuswahilisha maneno ya lugha nyingine ili yatamkike kama ya Kiswahili.

Mfano wa Kiingereza → Kiswahili:

Kiingereza	Utohozi
Time	Taimu
Computer	Kompyuta
Skirt	Sketi
Station	Stesheni
Television	Televisheni
Dictator	Dikteta
Robot	Roboti
Phone	Foni
Tone	Toni
Radio	Redio
Video	Vidio
Tractor	Trekta
Radiator	Redieta

Mfano wa Kiarabu → Kiswahili:

Kiarabu	Utohozi
Hakk	Haki
Bustan	Bustani
Bint	Binti
Khamsin	Hamsini
Kherr	Kheri
Ardh	Ardhi

UCHAMBUZI WA MASHAIRI

Maana:
Uchambuzi wa mashairi ni zoezi la kielimu linalolenga kuchunguza, kuelewa, na kufafanua vipengele mbalimbali vinavyounda shairi, pamoja na maana, dhamira, na mbinu za kishairi zilizotumika na mshairi.

Sehemu kuu zinazochunguzwa katika uchambuzi wa shairi:

1. Muundo wa shairi
2. Mtindo wa shairi
3. Lugha ya nathari

1. MUUNDO WA SHAIRI

Muundo wa shairi ni sura ya nje na ndani ya shairi. Huu unahusisha jinsi shairi limepangwa kimfumo, mpangilio wa vipengele vyake, na ulinganifu wa mizani, mishororo, vina na vipande.

Vipengele vya muundo wa shairi vinavyotakiwa kuzingatiwa:

• Umbo la shairi: Idadi ya mishororo katika kila beti, aina ya shairi, na mpangilio wa ubeti.
• Mtindo wa lugha: Njia mshairi anavyotumia maneno, istilahi, na mbinu za kisanaa.
• Maudhui: Hoja, mawazo, au hisia zinazojitokeza ndani ya shairi.
• Ujumbe: Ujumbe au lengo kuu mshairi anayetaka jamii lipokee.
• Mafunzo: Mafundisho au maonyo yaliyomo katika shairi.
• Dhamira ya mwandishi: Sababu au kusudi la kutunga shairi.
• Mbinu / fani: Mbinu za utunzi zinazotumika kufikisha ujumbe kwa mvuto wa kisanaa, kama vina, methali, taswira, takriri, n.k.
• Ukwasi wa lugha: Uwezo wa shairi kuonyesha utajiri wa msamiati, uhalisia wa lugha, na mvuto wa sauti.

UMBO LA SHAIRI

Umbo la shairi ni sura ya nje ya shairi inayobainisha jinsi shairi lilivyopangwa na kuundwa kimfumo. Kuchambua umbo la shairi kunahusisha vipengele vyote vya msingi vinavyoamua muundo wa shairi, kama vile idadi ya beti, mishororo, mizani, vipande, vina, kituo, kibwagizo, na kimalizio.

Vipengele vinavyopimwa katika umbo la shairi:

1. Kichwa cha shairi: Kichwa kinachoeleza kauli kuu au dhana ya shairi.
2. Idadi ya beti: Jumla ya mistari au vipengele vikuu vinavyojenga shairi.
3. Mishororo: Mistari ya maneno ndani ya beti; kuhesabu idadi ya mishororo kunasaidia kubaini aina ya shairi.
4. Mizani: Idadi ya silabi (mapigo ya sauti) katika kila mshororo.
5. Vipande (hemistiki): Sehemu ndogo za mshororo; idadi na mpangilio wake hueleza bahari ya shairi.
6. Mpangilio wa vina: Vina vinaweza kuwa vya ndani au vya nje; mpangilio wake huamua aina ya bahari (mtiririko, ukara, ukaraguni).
7. Kituo: Mshororo wa mwisho wa ubeti unaohesabiwa kama kituo.
8. Kibwagizo/kiitikio: Mshororo unaorudiwa mwishoni mwa beti au kila ubeti ili kuongeza mdundo.
9. Kimalizio/kiishio: Mshororo wa mwisho unaobadilika au kubaki thabiti.

Namna ya Kuchambua Umbo la Shairi (Mfano wa Kujibu):

• Kichwa cha shairi: Shairi hili lina kichwa ambacho ni …………… (andika kichwa cha shairi kwa herufi kubwa).
• Idadi ya beti: Shairi hili lina beti ………………………….. (taja idadi ya beti kwa ujumla).
• Mishororo: Shairi lina mishororo ……………………. (taja idadi ya mishororo katika kila ubeti), kwa hiyo ni shairi la …………………….. (taja aina ya shairi, mfano Tarbia, Tathilitha).
• Mizani: Shairi lina mizani ………………………………. (taja idadi ya mizani katika mshororo).
• Vipande: Shairi lina vipande ………………………. (taja idadi ya vipande), kwa hiyo ni shairi la ………………………. (taja bahari kulingana na idadi ya vipande, mfano Utenzi, Mathnawi).
• Kimalizio/kiishio: Shairi hili lina kimalizio/kiishio (eleza ikiwa kituo kinabadilikabadilika).
• Kibwagizo: Shairi hili lina kibwagizo ambacho ni …………………… (andika kibwagizo ikiwa kipo).
• Mpangilio wa vina:
  • Shairi lina vina vya kati na vya mwisho vinavyotiririka → ni shairi la Mtiririko.
  • Shairi lina vina vya ndani na vya nje vinavyobadilikabadilika → ni shairi la Ukaraguni.
  • Shairi lina vina vya kipande kimoja vinavyotiririka na vya kingine vinavyobadilika → ni shairi la Ukara (eleza ni vipande vipi vyenye vina vinavyobadilika na ni vipi vinavyotiririka).

Kumbuka: Uchambuzi wa umbo la shairi unasaidia kuelewa muundo, mdundo, na ufanisi wa kishairi wa shairi husika.

UCHAMBUZI WA MAUDHUI NA MTINDO WA SHAIRI

1. Maudhui

Maana:
Maudhui ni jumla ya mambo muhimu yanayozungumziwa katika shairi, ikiwemo visa, fikra, hisia, na matendo. Huu ndio msingi wa kile shairi linacholenga kueleza au kufikisha kwa msomaji/msikilizaji.

Mfano:

• Shairi linaweza kuzungumzia maadili ya kijamii, upendo, hofu, au heshima kwa wazee.
• Shairi linalohimiza utunzaji wa mazingira lina maudhui kuhusu usafi na ulinzi wa mazingira.

---

2. Ujumbe

Maana:
Ujumbe ni habari au somo lililowekwa wazi na mtunzi kwa madhumuni ya kuelimisha, kuonya, kuhamasisha au kutoa funzo kwa jamii.

Mfano:

• Shairi linalozungumzia heshima kwa wazee lina ujumbe: “Heshimu wazee, watunzwe na kuwaheshimu.”
• Shairi la tahadhari kuhusu maovu lina ujumbe: “Usiogope kuonya, bali chukua hatua sahihi.”

---

3. Mafunzo / Maadili

Maana:
Hizi ni somo au maadili ambayo msomaji au msikilizaji hujifunza baada ya kusoma au kusikiliza shairi.

Mfano:

• Shairi la upendo linafunza umuhimu wa heshima na uaminifu katika mahusiano.
• Shairi la kijamii linafunza uaminifu, ushirikiano, au adabu za kijamii.

---

4. Dhamira / Malengo ya Mtunzi

Maana:
Dhamira ni kile kilichomsukuma mshairi kutunga kazi yake. Mtunzi anaweza kuwa na lengo la:

• Kuelimisha
• Kuonya
• Kutahadharisha
• Kulisihi jamii

Mfano:

• Shairi la tahadhari kuhusu ulevi lina dhamira ya kuonya jamii dhidi ya madhara ya pombe.
• Shairi la elimu lina dhamira ya kufundisha msomaji kuhusu historia au heshima ya wazee.

---

5. Mtindo wa Lugha / Matumizi ya Lugha

Maana:
Mtindo wa lugha unahusisha mbinu za kishairi mtunzi anazotumia kuwasilisha fikra au hisia.

Mfano wa mtindo:

• Tarbia: Shairi lina mishororo minne kwa kila ubeti.
• Tathlitha: Shairi lina mishororo mitatu kwa kila ubeti.
• Mathnawi: Shairi lina vipande viwili kwa kila ubeti.
• Ukawafi: Shairi lina vipande vitatu kwa kila ubeti.

Ufafanuzi:
Kuchambua mtindo kunasaidia kubaini ni aina gani ya shairi na jinsi vipande/mishororo vinavyopangwa.

---

6. Ukwasi wa Lugha

Maana:
Ukwasi wa lugha ni uwezo wa mshairi kutumia lugha kwa ubunifu bila kuunganisha na lugha nyingine.
Tanbihi:
Wakati wa kuchambua ukwasi wa lugha, epuka mbinu zinazohusisha maneno ya kigeni kama utohozi, mseto au kuhamisha ndimi.

---

7. Lugha ya Nathari

Maana:
Lugha ya nathari ni maandishi yanayowakilisha lugha ya kawaida, yenye kuzingatia kanuni za sarufi, bila kutumia mbinu za kishairi.

Mambo ya Kuzingatia:

• Mshororo hubadilishwa kuwa sentensi.
• Ubeti hubadilishwa kuwa aya.
• Vipande na vina huondolewa.
• Kanuni za sarufi zinaratibiwa.
• Lugha ya kishairi na uhuru wa mshairi huondolewa.
• Mtunzi anaweza kutumia maneno yake mradi asipotoshe maana.

Utaratibu wa Kufanya:

1. Soma ubeti au beti ulizoagizwa kuandika.
2. Fafanua muktadha wa ubeti.
3. Toa/fafanua ujumbe uliomo.
4. Toa kiini/jambo kuu linalozungumziwa.
5. Panua kiini kwa maneno yako bila kupotosha maana.
6. Andika kazi katika aya moja yenye mtiririko wa maana.