KISWAHILI NCHINI UGANDA: NGAZI MPYA YA HISTORIA, UMAHIRI NA MUSTAKABALI MPANA

Kuongezeka kwa PhD katika Kiswahili: Msingi Imara wa Mapinduzi ya Kitaaluma, Kisera na Kijamii

---

Pongezi sufufu kwa watu wetu kwa hatua hii kubwa.
Hakika huu ni wakati wa kujivunia, kutafakari na kuchukua hatua. Kiswahili nchini Uganda kimefikia hatua muhimu na ya kihistoria ambayo haiwezi kupuuzwa tena.

Kuongezeka kwa idadi ya wasomi waliopata Shahada ya Uzamivu (PhD) katika Kiswahili ni ishara ya wazi kwamba taaluma hii sasa imekomaa, imejijenga, na inaingia katika awamu ya kuwajibika kikamilifu kwa jamii. PhD ni zaidi ya cheo cha heshima; ni uwezo wa juu wa kufikiri, kufanya utafiti wa kina, kuchambua matatizo na kutoa suluhisho la kudumu. Ni daraja la kuunganisha nadharia, sera na utekelezaji.

Kwa dhati kabisa, tunawapongeza sana wote waliopata shahada hizi za juu. Kupitia hatua hii, Kiswahili kimepata nguzo imara ya kitaaluma itakayokisaidia kujisimika upya, kujitetea kwa hoja, na kudai haki yake kwa misingi ya ushahidi, sera na vitendo.

---

Changamoto Halisi za Kiswahili Nchini Uganda

Kwa muda mrefu sasa, Kiswahili nchini Uganda kimekabiliwa na changamoto chungu nzima—changamoto ambazo si za kubuni bali zinaonekana wazi katika mifumo ya elimu, ajira na sera za taifa. Baadhi ya changamoto hizo ni hizi:

1. Kiswahili kusukumwa pembeni

Kiswahili kimekuwa kinasahaulika au kusukumwa pembeni (being sidelined) katika elimu na soko la ajira, licha ya kuwa lugha ya kikanda, ya kimataifa, na rasmi katika miundo ya Afrika Mashariki.

2. Kuhusishwa na jeshi pekee

Kwa muda mrefu, Kiswahili kimehusishwa zaidi na jeshi na vyombo vya ulinzi, jambo lililoathiri mtazamo wa jamii kukiona kama lugha ya elimu, utafiti, sayansi na maendeleo ya kijamii.

3. Hofu potofu kuhusu lugha za mama

Kumekuwepo na hoja potofu kwamba Kiswahili kitaua lugha za mama, ilhali tafiti za kiisimu zinaonesha wazi kwamba ujifunzaji wa lugha zaidi ya moja huimarisha uwezo wa lugha zote, ikiwemo lugha mama, badala ya kuziua.

4. Walimu wa Kiswahili kutopata ajira serikalini

Walimu wengi wa Kiswahili hawajaajiriwa katika utumishi wa umma, licha ya ukweli kwamba Kiswahili ni lugha rasmi ya pili kikatiba na pia kinatambulika na Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), ambapo Mkataba wa EAC unaelekeza wazi kabisa juu ya matumizi na ukuzaji wake.

5. Kutokuwepo kwa Kiswahili katika shule za msingi

Kiswahili hakifundishwi wala kutahiniwa rasmi katika shule za msingi, jambo linalodhoofisha kabisa msingi wa lugha hii tangu mwanzo wa safari ya elimu ya mtoto.

6. Sera zisizo wazi na utekelezaji dhaifu

Kumekuwepo na mkanganyiko mkubwa kati ya matamko ya kisera na utekelezaji halisi, hali inayozorotesha maendeleo ya lugha.

7. Dhana potofu ya serikali kuhusu walimu wa Kiswahili

Serikali kwa muda mrefu imekuwa ikiamini kwamba Uganda haina walimu wa kutosha wa Kiswahili. Lakini leo:

• angalia idadi ya PhD
• nenda Masters utashangaa
• Shahada ya kwanza wapo wengi, wengine tayari wameshasulika
• Diploma? hata hatuna hesabu kamili

Hali hii imekuwa kisingizio cha kulichelewesha Kiswahili kupata nafasi yake stahiki.

---

Nguvu Mpya: PhD na Wasomi wa Kiswahili

Kwa sasa, kwa kuwepo kwa wahitimu wa PhD katika Kiswahili pamoja na wasomi wengine waliobobea, tuna imani kubwa kwamba changamoto hizi zote zinaweza—na zinapaswa—kupingwa:

• kitaaluma
• kisera
• kijamii

kuanzia ngazi ya juu ya uundaji wa sera hadi ngazi ya chini kabisa ya utekelezaji katika shule na jamii.

---

Huu Ndio Wakati wa Nini?

Huu ni wakati wa:

1. Kufanya tafiti zitakazobainisha changamoto halisi na kutoa suluhisho mahsusi
2. Kuandika machapisho na vitabu vitakavyobadilisha mjadala wa Kiswahili nchini Uganda
3. Kushiriki kikamilifu katika uundaji, mapitio na ushauri wa sera za lugha na elimu
4. Kuelimisha jamii juu ya thamani ya Kiswahili bila kudharau lugha za mama
5. Kuishinikiza serikali kutekeleza wajibu wake wa kikanda na kimataifa

---

Kipi Kifanywe Sasa?

Ni hitaji la msingi kwamba Kiswahili kianze kufundishwa na kutahiniwa rasmi katika shule za msingi.

Hatua hii:

• itaimarisha umahiri wa lugha mapema
• itainua hadhi ya Kiswahili kitaifa
• na muhimu zaidi, itaongeza ajira kwa maelfu na maelfu ya walimu vijana wa Kiswahili ambao kwa sasa hawana ajira, licha ya kuwa na sifa zinazohitajika

---

Faida za Kiswahili Kisimamiwa Ipasaavyo

Kikisimamiwa kitaaluma na kisera kwa umakini, Kiswahili kinaweza:

1. Kufungua ajira nyingi

Katika sekta za:

• elimu
• tafsiri
• uandishi
• vyombo vya habari
• utalii
• diplomasia
• biashara

2. Kuvutia rasilimali za kifedha

Serikali inaweka fedha nyingi katika maeneo ambayo wakati mwingine hayatoi manufaa ya muda mrefu kwa jamii. Kwa upande mwingine, kuna wafadhili wa kimataifa wanaounga mkono maendeleo ya lugha, elimu na utamaduni. Tukijipanga vizuri, tutafadhiliwa na sote tufaidike.

3. Kunufaisha vizazi viwili

• Kizazi cha sasa kitapata ajira
• Kizazi kijacho kitapata lugha ya mawasiliano ya kikanda na kimataifa pamoja na fursa za kiuchumi

---

Ujumbe Mahsusi kwa Serikali

Kwa muda mrefu, serikali imekuwa ikidhani kwamba Uganda haina:

• vitabu
• walimu wa kutosha
• wala wasomi wa ngazi ya juu katika Kiswahili

Sasa ni wakati wa kuthibitisha kuwa dhana hiyo si ya kweli.
Tuko tayari.

Tunahitaji:

• kusonga kama timu moja
• kuacha uchoyo
• kupigania vizazi vijavyo

tuione Uganda inayozungumza lugha moja ya mawasiliano ya pamoja, Afrika Mashariki iliyo imara, na Afrika inayotekeleza Ajenda ya AU 2063.

Wasomi wapo.
Walimu wapo.
Watafiti wapo.

Sasa ni wakati wa washangae tukijitokeza—kwa hoja, tafiti na mapendekezo yanayoeleweka kitaaluma.

Serikali ina rasilimali za kifedha. Ikiwa jitihada hizi zitawekewa mkakati na kupewa uzito unaostahili:

• sisi tutafaidika kama wataalamu
• vijana watapata ajira
• taifa litapata lugha imara ya mawasiliano na maendeleo

---

Hitimisho

Kwa ufupi, kuongezeka kwa PhD katika Kiswahili nchini Uganda si tukio la kawaida—ni fursa kubwa sana ya kihistoria.

Ni jukumu letu sote kuhakikisha kwamba:

• Kiswahili kinatendewa haki
• kinathaminiwa kitaaluma
• na kinatumika kama chombo cha maendeleo endelevu

Hongereni sana wakubwa wetu.
Kazi imeanza, siyo kumalizika.

Kiswahili mbele.
Uganda mbele.
Afrika mbele.

Kiswahili leo, Kiswahili kesho—nyuma haturudi. 🙏

---

Johnpaul Arigumaho
Mtetezi wa Kiswahili Uganda 🇺🇬

🌐 jifunzekiswahiliart.wordpress.com
📧 arigumaho810@gmail.com