MOFOLOJIA YA KISWAHILI – LESSON SERRIES

Karibu katika Mfululizo wa Masomo ya Mofolojia ya Kiswahili

Mofolojia, au Sarufi Maumbo, ni tawi la isimu linalochunguza muundo wa ndani wa maneno na kanuni zinazotawala uundaji wake. Katika lugha ya Kiswahili, mofolojia ndiyo “injini” inayolipa neno uwezo wa kubeba maana pana kupitia uambatishaji wa viambishi mbalimbali kwenye mzizi wa neno. Mfululizo huu wa masomo umeandaliwa mahususi kutoa mwongozo wa kitaalamu kwa wanafunzi, walimu, na wapenzi wa lugha ili kuelewa vinasaba (DNA) vinavyojenga msamiati wa Kiswahili sanifu.

Lengo kuu la mfululizo huu ni kukuza umhiri (competency) wa mwanafunzi katika kuchambua vipashio vidogo kabisa vya lugha ambavyo ni mofimu. Kupitia masomo haya, tutapasua maneno tata na kuangalia uhusiano uliopo kati ya mofimu, mofu, na alomofu. Aidha, tutatumia mbinu ya utatuzi wa matatizo (PBL) ili kuelewa jinsi mofolojia inavyoingiliana na matawi mengine kama Fonolojia (matamshi) na Sintaksia (uundaji wa sentensi kupitia upatanishi wa ngeli).

Katika safari hii ya kielimu, tutachambua kwa kina muundo wa kitenzi, matumizi ya njeo, hali, na njia (WHM), pamoja na michakato ya unyambulishaji na unyumbulishaji. Elimu hii si tu itakusaidia kukuza ufasaha wa kuzungumza na kuandika, bali pia itakupa zana za kiuchambuzi za kuunda msamiati mpya wa kisayansi na kiteknolojia. Karibu tujifunze mofolojia kwa mtazamo wa kisasa unaolenga tija na uelewa wa kina wa lugha yetu tukufu ya Kiswahili.

ORODHA YA MADA NA MADA NDOGO

MADA YA 1: Utangulizi wa Mofolojia ya Kiswahili

• 1.1 Fasili ya Mofolojia (Sarufi Maumbo).
• 1.2 Upeo na Mipaka ya Mofolojia katika Isimu.
• 1.3 Umuhimu wa Mofolojia katika lugha ya Kiswahili (Agglutination).
• 1.4 Uhusiano wa Mofolojia na matawi mengine: Fonolojia, Sintaksia, na Semantiki.

MADA YA 2: Dhana za Msingi za Kimofolojia

• 2.1 Mofimu (Morpheme): Fasili na sifa zake.
• 2.2 Mofu (Morph) na Alomofu (Allomorph).
• 2.3 Aina za Mofimu:
  • Mofimu Huru (Free Morphemes).
  • Mofimu Funge/Tegemezi (Bound Morphemes).
• 2.4 Kazi za mofimu: Mofimu za Kileksika na Mofimu za Kisarufi.

MADA YA 3: Muundo wa Neno la Kiswahili

• 3.1 Mzizi (Root): Mzizi asilia na mzizi mnyambulika.
• 3.2 Shina (Stem) la neno.
• 3.3 Viambishi (Affixes):
  • Viambishi Awali (Prefixes).
  • Viambishi Tamati (Suffixes).
  • Viambishi Kati (Infixes).

MADA YA 4: Ngeli za Nomino na Upatanisho wa Kisarufi

• 4.1 Uainishaji wa Ngeli za Nomino (Mifumo ya Meinhof vs Bleek).
• 4.2 Mofimu za Ngeli (Class Markers) katika Umoja na Wingi.
• 4.3 Upatanisho wa Kisarufi (Concordial Agreement) katika virai na sentensi.

MADA YA 5: Mofolojia ya Kitenzi cha Kiswahili

• 5.1 Muundo wa Kitenzi: Mofimu za nafsi, wakati, hali, na mtendewa.
• 5.2 Njeo (Tense), Hali (Aspect), na Njia (Mood) – Mfumo wa WHM.
• 5.3 Kauli/Unyambulishaji wa Vitenzi (Verb Extensions):
  • Kutenda, Kutendwa, Kutendea, Kutendesha, Kutendana, Kutendama, Kutenduka.

MADA YA 6: Michakato ya Uundaji wa Maneno

• 6.1 Unyambulishaji (Derivation): Kuunda neno jipya (mf. Kitenzi kwenda Nomino).
• 6.2 Unyumbulishaji (Inflection): Kubadili umbo bila kubadili kundi la neno.
• 6.3 Uundaji mwingine: Uambatanishaji (Compounding), Uhulutisho (Blending), na Ufupishaji (Acronyms).

MADA YA 7: Mofofonolojia (Morphophonology)

• 7.1 Athari za sauti katika uundaji wa mofimu.
• 7.2 Mabadiliko ya kifonolojia: Udondoshaji, Uyeyushaji, na Muungano wa sauti (mf. ma- + jino = meno).

MADA YA 8: Ualimu na Mbinu za CBC katika Mofolojia

• 8.1 Mbinu za Learner-Centred na PBL katika ufundishaji wa Sarufi Maumbo.
• 8.2 Uchambuzi wa Makosa (Error Analysis) katika mofolojia ya wanafunzi.
• 8.3 Maandalizi ya masomo (Lesson Planning) na Micro-teaching.

MAANA YA MOFOLOJIA

Fasili ya Mofolojia (Sarufi Maumbo)

Kwa mujibu wa M.A. Mohammed (2001) katika kitabu chake Modern Swahili Grammar, mofolojia ni utafiti wa muundo wa ndani wa maneno na kanuni zinazoongoza uundaji wa maneno hayo kutoka katika vipashio vidogo kabisa vyenye maana vinavyojulikana kama mofimu.

Kwa mujibu wa D.P.B. Massamba (2004) katika kitabu chake Sarufi Maumbo ya Kiswahili, mofolojia ni tawi la isimu linalochunguza mofimu na taratibu zinazotumika katika kuunda maneno kutokana na mofimu hizo.

Kwa kuzingatia fasili za Mohammed (2001) na Massamba (2004), tunaweza kufasili mofolojia kama tawi la isimu linalochunguza muundo wa ndani wa maneno kwa kuchambua mofimu zinazoyaumba na kanuni zinazoongoza uundaji na mabadiliko ya maumbo ya maneno hayo.

Upeo wa Mofolojia na Mipaka ya mofolojia

Upeo wa mofolojia

Upeo wa mofolojia unaonyesha kwamba ni uwanja mpana unaojihusisha na kuchunguza kanuni na mifumo inayodhibiti uundaji wa maneno. Katika Kiswahili, utafiti huu unaweza kugawanywa katika maeneo mawili muhimu: unyambulishaji wa maneno (derivation), ambao huunda maneno mapya kutoka mzizi, na unyumbulishaji wa maneno (inflection), unaobadilisha maumbo ya neno ili kuonesha taarifa za kisarufi kama nafsi, wakati au wingi.

Mofolojia inaanza na mofimu, yaani kipande kidogo kabisa cha neno chenye maana, na kuishia pale neno kamili linapoundwa na kuwa tayari kutumika katika sentensi. Hivyo, mofolojia inaunganisha uchambuzi wa vipande vidogo vya maana na uundaji wa maneno yenye muundo kamili na sahihi kisarufi.

Unyambulishaji wa Maneno (Derivation)

Unyambulishaji wa maneno ni mchakato muhimu katika mofolojia unaojihusisha na kuunda maneno mapya kwa kuongeza au kubadilisha viambishi kwenye mzizi wa neno. Mchakato huu unaweza kubadilisha maana ya msingi ya neno au hata kundi lake, yaani aina ya neno (kitenzi, nomino, vivumishi, n.k.).

Kwa mfano, kitenzi “soma” kinaweza kubadilishwa kuwa nomino “msomaji” kwa kuongeza kiambishi awali {m-} na kiambishi tamati {-ji}. Vilevile, “fundisha” inaweza kuwa “fundisho” na “cheza” kuwa “mchezo”, ambapo dhana ya tendo inabadilishwa kuwa dhana ya jina au matokeo ya tendo hilo.

Unyumbulishaji wa maneno (Inflection)

Unyumbulishaji wa maneno ni sehemu ya mofolojia inayohusika na kubadilisha maumbo ya maneno ili kuonyesha taarifa za kisarufi bila kubadilisha maana ya msingi ya neno. Mchakato huu hutoa njia ya kueleza nafsi, wakati, hali, au wingi, na hivyo kufanya maneno kuwa sahihi kisarufi ndani ya sentensi.

Mfano, kitenzi “soma” kinaweza kubadilika kuwa “anasoma” (wakati uliopo), “alisoma” (wakati uliopita), au “atasoma” (wakati ujao). Vilevile, nomino “mtoto” hubadilika kuwa “watoto” kuonyesha wingi. Hapa, maana ya msingi ya neno inabaki ile ile, lakini umbo hubadilika ili kukidhi mahitaji ya kisarufi.

Mipaka ya mofolojia na uhusiano na fonolojia

Mipaka ya mofolojia na uhusiano na fonolojia inaonekana pale mofolojia inapogusana na matawi mengine ya isimu, hasa fonolojia, tawi linalojulikana kama mofofonolojia. Uhusiano huu hutokea wakati mabadiliko ya sauti yanahitajika wakati wa kuunda neno ili kurahisisha matamshi au kufuata kanuni za fonotaktiki za lugha.

Mfano, mofimu ya umoja {mu-} inapokutana na mzizi unaoanza na irabu {-ana}, sauti /u/ hubadilika kuwa /w/ na kuunda neno “mwana” badala ya muana. Vilevile, “mwalimu” linatokana na muungano wa {mu-} na {-alimu}, ambapo mabadiliko haya yanatokea kwa kuzingatia kanuni za kifonolojia.

Mipaka ya mofolojia na uhusiano na sintaksia

Mipaka ya mofolojia na uhusiano na sintaksia inaonekana pale mofolojia inaposhirikiana na sintaksia ili kuhakikisha sentensi ina muundo sahihi kisarufi. Mofolojia hutoa viambishi vya upatanisho (concords) ambavyo husaidia kuunganisha maneno ndani ya sentensi na kuhakikisha ulinganifu wa kisarufi.

Mfano, katika sentensi “Kitabu kimepotea”, kiambishi {ki-} katika nomino kitabu kinaendana na {ki-} katika kitenzi kimepotea. Vilevile, katika “Watoto wanacheza”, kiambishi {wa-} kinaonyesha wingi katika nomino watoto na pia kinaonekana katika kitenzi wanacheza. Hapa, mofolojia inakabidhi sintaksia jukumu la kupanga maneno yaliyo tayari kuundwa kimaumbo.

UMUHIMU WA MOFOLOJIA KATIKA LUGHA YA KISWAHILI

Mofolojia ina umuhimu wa kipekee katika lugha ya Kiswahili kutokana na asili ya lugha hii kuwa ya Kiambatishaji (Agglutinating language). Tofauti na lugha nyingine ambazo hutumia maneno mengi madogo kutoa maana, mofolojia ya Kiswahili inaruhusu kuunganishwa kwa vipashio vingi vya maana katika neno moja tu. Umuhimu wake unajidhihirisha katika maeneo yafuatayo:

Upanuzi na Uzalishaji wa Msamiati

Mofolojia ndiyo injini kuu ya kutanua msamiati wa Kiswahili kupitia mchakato wa unyambulishaji. Kupitia elimu hii, mwanafunzi au mtumiaji wa lugha anaweza kuzalisha maneno mengi kutoka katika mzizi mmoja asilia. Kwa mfano, kutokana na mzizi wa kitenzi {-chez-}, mofolojia inatuwezesha kuunda Nomino kama mchezaji, mchezo, au uchezaji; na pia inatuwezesha kupata vitenzi nyambulika kama chezea, chezana, na chezeshwa. Hali hii inapunguza hitaji la kukariri maneno mapya na badala yake inampa mwanafunzi mbinu za “kuunda” lugha.

Udhibiti wa Mfumo wa Ngeli na Upatanisho

Katika Kiswahili, mofolojia ndiyo msingi wa mfumo wa Ngeli za Nomino. Kila nomino ina umbo maalum (viambishi awali) ambalo huamua jinsi maneno mengine katika sentensi yatakavyokaa. Mofolojia inatusaidia kuelewa kwanini tunasema “Mti umeanguka” (Ngeli ya U-I) lakini tunasema “Kiti kimeanguka” (Ngeli ya KI-VI). Bila kumudu mofolojia, mzungumzaji atashindwa kufanya upatanishi wa kisarufi kati ya nomino, kivumishi, na kitenzi, jambo ambalo ni kiini cha ufasaha wa lugha ya Kiswahili.

Ufasaha katika Maelezo ya Wakati, Hali na Njia

Mofolojia inampa mtumiaji wa lugha uwezo wa kutoa taarifa mahususi kuhusu wakati na mazingira ya tendo. Kupitia mofimu za wakati (njeo) na hali, mzungumzaji anaweza kutofautisha kati ya tendo lililopita (-li-), linaloendelea (-na-), la kawaida (hu-), au lililokwisha fanyika (-me-). Hali kadhalika, mofolojia inatusaidia kueleza njia (mood) ya tendo, kama vile amri (“Soma!”), ombi, au sharti (“Ukisoma…”). Hii inaleta usahihi wa mawasiliano bila uhitaji wa maelezo marefu ya ziada.

Utatuzi wa Matatizo ya Kifasiri na Kimaana

Mofolojia inamsaidia mwanafunzi “kuchambua na kutafsiri” (decoding) maneno magumu anayokutana nayo kwa mara ya kwanza. Badala ya kukata tamaa mbele ya neno refu kama “Hawajampendelea”, mwanafunzi anatumia mofolojia kulipasua neno hilo katika vipande: {Ha-} (ukanushi), {wa-} (wao), {ja-} (hali), {m-} (yeye), {pend-} (mzizi), {ele-} (unyambulishaji), na {a} (kiishio). Huu ni ujuzi wa kiuchambuzi unaomfanya mwanafunzi kuwa mbobezi wa lugha na mtaalamu wa mawasiliano.

Mofolojia ina mchango mkubwa katika uandishi wa kamusi (Leksikografia). Wataalamu wa kamusi hutegemea sheria za kimofolojia kuamua neno lipi liingizwe kama kidahizo (headword). Kwa mfano, katika Kiswahili, vitenzi vingi huingizwa katika kamusi vikiwa katika hali ya mzizi au shina (kama -pika), na vinyambulishi vyake (kama pikia, pikika, mpishi) hupangwa kulingana na muundo wa kimofolojia. Bila uelewa wa mofolojia, itakuwa vigumu kwa mtumiaji wa lugha kupata maana ya maneno yaliyonyambuliwa ndani ya kamusi.

Katika nyanja ya teknolojia ya lugha na mawasiliano ya kidijitali, mofolojia ni msingi wa utengenezaji wa programu za kompyuta zinazosahihisha tahajia (spell-checkers) na mifumo ya tafsiri ya mashine (machine translation). Kwa kuwa Kiswahili ni lugha ya kiambatishaji, programu hizi lazima ziwe na uwezo wa “kutambua” na “kutenganisha” viambishi kutoka kwenye mzizi ili kutoa tafsiri sahihi. Kwa mfano, mfumo wa tafsiri lazima utambue kuwa “nimekusomea” ina mofimu ya nafsi, wakati, mtendewa, mzizi, na kauli ili uweze kuhamisha maana hiyo kwenda lugha nyingine kwa usahihi.

Vilevile, mofolojia ni zana muhimu katika uchanganuzi makosa (Error Analysis) kwa walimu wa lugha. Katika mfumo wa CBC, mwalimu anatumia mofolojia kubaini kwanini mwanafunzi anasema “viti vimevunjika” badala ya “kiti kimevunjika”. Kupitia mofolojia, mwalimu anaweza kutoa tiba sahihi ya kisarufi kwa kumwelekeza mwanafunzi kuhusu mofimu za ngeli na upatanishi wake. Hii inasaidia kukuza usahihi wa lugha (accuracy) na ufasaha (fluency) miongoni mwa wanafunzi wa sekondari na vyuo.

Hali kadhalika, mofolojia husaidia katika uainishaji wa maneno (Word Categorization). Inamsaidia mwanafunzi kutofautisha aina za maneno kulingana na maumbo yake. Kwa mfano, neno linaloanza na kiambishi awali cha ngeli na kuishia na kiishio cha kitenzi (kama a-na-imb-a) hutambulika haraka kama kitenzi, ilhali neno linaloanza na kiambishi cha ngeli na kuishia na kiishio cha jina (kama mw-imb-aji) hutambulika kama nomino. Ujuzi huu ni muhimu sana katika uchambuzi wa maandishi na ufahamu wa kina wa lugha.

Mwisho, mofolojia inachochea ubunifu wa lugha na usemi. Waandishi wa fasihi na washairi hutumia uwezo wa mofolojia kuunda maneno mapya ya kisanii au kutumia vinyambulishi kuelezea hali fulani kwa uzito zaidi (mfano: kutumia kauli ya kishitadi au msisitizo). Hii inafanya lugha ya Kiswahili kuwa hai na yenye uwezo wa kubadilika kulingana na mahitaji ya kijamii na kielektroniki jambo ambalo ni lengo kuu la kozi hii.

Uhusiano wa Mofolojia na Matawi Mengine ya Isimu 

Uhusiano kati ya mofolojia na matawi mengine ya isimu ni wa kutegemeana, kwani neno haliwezi kuundwa, kupangwa katika sentensi au kutoa maana bila muingiliano wa mifumo hii ya lugha. Uhusiano huu unadhihirisha kuwa lugha ni mfumo mmoja uliokamilika ambapo kila tawi lina nafasi yake katika ujenzi wa mawasiliano.

Mofolojia na Fonolojia (Mofofonolojia)
Uhusiano kati ya mofolojia na fonolojia unaonekana wazi katika tawi la mofofonolojia, ambalo linachunguza mabadiliko ya sauti yanayotokea wakati mofimu zinapounganishwa kuunda maneno. Katika Kiswahili, mabadiliko haya ni muhimu ili kuhakikisha matamshi sahihi yanayokidhi kanuni za lugha.

Mfano: Mofimu ya ngeli ya kwanza ya umoja {mu-} inapokutana na mzizi unaoanza na irabu {-alimu}, sauti /u/ hubadilika kuwa kiyeyusho /w/ na kuunda neno “mwalimu”. Vilevile, muungano wa mofimu ya wingi {ma-} na mzizi {-ino} husababisha muungano wa irabu (vowel coalescence) na kuunda neno “meno”. Hapa tunaona kwamba mofolojia hutoa maumbo ya maneno, lakini fonolojia inaamua jinsi maneno hayo yatakavyotamkwa.

Mofolojia na Sintaksia (Mofosintaksia)
Mofolojia na sintaksia huingiliana pale mofolojia inapotoa viambishi vya upatanisho (concords) vinavyohitajika ili kuunda sentensi sahihi. Uhusiano huu unajulikana kama mofosintaksia, ambapo mofolojia inashughulika na muundo wa maneno binafsi, ilhali sintaksia inashughulika na mpangilio wa maneno katika sentensi.

Mfano: Katika sentensi “Wanafunzi wanasoma”, mofimu ya wingi {wa-} katika nomino wanafunzi inalazimisha kitenzi soma kuchukua kiambishi awali cha wingi {wa-}. Bila viambishi hivi vinavyotolewa na mofolojia, sintaksia isingeweza kuunganisha maneno kwa urari na kutoa maana sahihi. Hivyo, mofolojia huandaa “vifaa” (maneno yaliyonyumbulika) ambavyo sintaksia hutumia kujenga sentensi kamili.

Mofolojia na Semantiki
Uhusiano wa mofolojia na semantiki ni muhimu kwa sababu mabadiliko ya kimaumbo katika neno mara nyingi huleta mabadiliko ya kimaana. Michakato ya unyambulishaji na unyumbulishaji ya maneno husaidia kubadilisha au kutanua maana ya mzizi wa neno.

Mfano: Mzizi {-pik-} una maana ya msingi ya kutayarisha chakula motoni. Ukiongeza kiambishi cha kauli ya kutendwa {-w-}, maana hubadilika kuwa “pikiwa”, ikionyesha kwamba tendo limefanyika. Vilevile, kubadilisha kiambishi awali kutoka “M-tu” kwenda “JI-tu” kunabadilisha maana kutoka hali ya kawaida kwenda hali ya ukubwa au dharau. Hivyo, mofolojia ni chombo muhimu cha kuelezea dhana mbalimbali za kisemantiki katika Kiswahili. 

Mofolojia na Leksikolojia
Mofolojia ina uhusiano wa karibu na leksikolojia (elimu ya msamiati) kupitia mchakato wa kuunda maneno mapya. Kupitia unyambulishaji, mofolojia husaidia kukuza hazina ya maneno ya Kiswahili, ikiruhusu mzizi mmoja kuzaa maneno mbalimbali yenye maana tofauti kidogo au matumizi tofauti kisarufi.

Mfano: Kutokana na neno moja la msingi, mofolojia inaweza kuzalisha nomino, vitenzi, na vivumishi ambavyo vyote huingia katika leksikoni (ghala la maneno) ya lugha. Hii ni muhimu sana katika kutaifisha na kusanifisha maneno mapya ya kisayansi na kiteknolojia, ambapo mofimu za Kiswahili hutumika kuunda istilahi mpya zinazokubalika kimaumbo na kimaana.

Dhana za Msingi za Kimofolojia

Katika kuelewa mofolojia ya Kiswahili, mwanafunzi anatakiwa kwanza kupata picha kamili ya dhana msingi zinazounda taaluma hii. Dhana hizi ni kama atomu katika sayansi, kwani ndizo vipengele vidogo kabisa vinavyounda muundo wa lugha unaoeleweka na unaofanya maneno kuwa na maana.

Dhana kuu zinazotumika kuanzia mwanzo ni mofimu, mofu, na alomofu, ambavyo hufanya kazi kwa pamoja ili kubainisha maumbo ya maneno na pia maana zao. Hizi ndizo dhana za msingi zinazotoa msingi wa utafiti na uchambuzi wa mofolojia ya Kiswahili. 

Mofimu (Morpheme)

Mofimu ni kipashio au kitengo kidogo kabisa cha lugha ambacho hubeba maana ya kileksika (maana ya kamusi) au maana ya kisarufi (kama wakati, nafsi, au ngeli). Sifa kuu ya mofimu ni kwamba haiwezi kugawanywa zaidi katika vipande vidogo bila kupoteza maana yake ya asili.

Wataalamu kama Massamba (2004) wanaelezea mofimu kama dhana ya kiakili au dhahania (abstract concept) inayowakilisha maana fulani katika mfumo wa lugha. Kwa mfano, tunapofikiria dhana ya “wakati uliopita” katika Kiswahili, akilini mwetu kuna mofimu {-li-}. Tunapofikiria dhana ya “wingi wa binadamu”, kuna mofimu {wa-}. Mofimu hizi hujitokeza wazi tunapounda maneno kama “walisoma”, ambapo mofimu tatu zinajidhihirisha: {wa-} kwa ajili ya wingi, {-li-} kwa wakati uliopita, na {-som-} kwa ajili ya tendo lenyewe.

Sifa za Mofimu

Ili kipashio fulani cha lugha kiitwe mofimu, ni lazima kiwe na sifa zifuatazo za msingi:

Hubeba Maana Maalum
Kila mofimu lazima iwe na maana inayotambulika. Maana hiyo inaweza kuwa ya kidhana (kama vile mofimu ya mzizi {-pik-} inayobeba maana ya kutayarisha chakula) au maana ya kisarufi (kama mofimu {-ta-} inayobeba maana ya wakati ujao). Ikiwa kipande cha neno hakina maana yoyote, hicho hakiwezi kuitwa mofimu bali ni silabi au sauti tu. 

Haigawanyiki Zaidi (Indivisibility)
Mofimu ndicho kikomo cha mwisho cha uchambuzi wa maana kimaumbo. Ukijaribu kuigawa mofimu katika vipande vidogo zaidi, unaharibu maana yake. Kwa mfano, mofimu ya wakati uliopo {-na-} haiwezi kugawanywa kuwa ‘n’ na ‘a’ kwa sababu herufi hizo peke yake hazibebi maana hiyo ya wakati katika muktadha wa mofolojia. 

Inajirudia katika Mazingira Tofauti (Recurrence)
Mofimu ni kitengo kinachoweza kutumika mara kwa mara katika maneno mbalimbali huku kikihifadhi maana ileile. Kwa mfano, mofimu ya nafsi ya kwanza umoja {ni-} inajirudia katika maneno kama ninacheza, nilisoma, nitakuja, na nimefika. Kila inapojitokeza, inabeba utambulisho uleule wa “mimi”.

Inaweza Kuwa na Maumbo Mbalimbali (Alomofu)
Ingawa mofimu ni dhana moja ya kiakili, inaweza kujitokeza katika maumbo tofauti kulingana na mazingira ya sauti yanayoizunguka. Sifa hii inatuonyesha kuwa mofimu moja inaweza kuwa na “ndugu” (alomofu) wanaofanya kazi ileile. Kwa mfano, mofimu ya umoja wa binadamu ina maumbo kama {m-} (mtu), {mw-} (mwalimu), na {mu-} (muuguzi). Maumbo haya yote yanawakilisha mofimu ileile moja. 

Inafuata Mpangilio Maalum (Positioning)
Mofimu hazipangwi kiholela; kila moja ina nafasi yake mahususi katika muundo wa neno. Katika mofolojia ya kitenzi cha Kiswahili, mofimu ya nafsi lazima itangulie mofimu ya wakati. Huwezi kusema “tanisoma” badala ya “nitasoma”. Sifa hii ya mpangilio ndiyo inayofanya mofolojia iitwe “sarufi maumbo” kwa sababu inahusika na ujenzi wa neno kulingana na sheria za lugha. 

Dhana ya Mofu (Morph) 

Katika mofolojia, ni muhimu kutofautisha kati ya wazo lililoko akilini (dhana) na kile kinachoandikwa au kutamkwa (umbo halisi). Ikiwa mofimu ni dhana dhahania (abstract concept) iliyoko akilini mwa mzungumzaji, Mofu ni kiwakilishi halisi, cha nje, na kinachoshikika cha mofimu hiyo katika matamshi au maandishi.

Mofu ndilo umbo la neno tunaloliona au kulisikia likiwakilisha maana fulani ya kimofolojia. Kwa mfano, tunaposema neno “anasoma”, tunaona mofu tatu: {a-}, {-na-}, na {-soma}. Kila moja ya hizi ni mofu kwa sababu imejitokeza kama umbo halisi lenye mpaka unaotambulika katika neno hilo. 

Uhusiano kati ya Mofimu na Mofu

Uhusiano huu unaweza kufananishwa na uhusiano uliopo kati ya “herufi” na “sauti”. Mofimu ni kitengo cha kiakili kinachobeba maana, ilhali mofu ni umbo linalobeba maana hiyo katika mazingira mahususi. Kwa mfano:

• Mofimu: Dhana ya “Umoja wa Binadamu” (Ngeli ya kwanza).
• Mofu: Katika neno “M-tu”, mofu inayowakilisha dhana hiyo ni {m-}. Katika neno “Mw-ana”, mofu inayowakilisha dhana hiyo hiyo ni {mw-}. 

Hapa tunaona kuwa mofimu ni moja (umoja wa binadamu), lakini mofu zinazoitambulisha ni mbili tofauti (m- na mw-). Hivyo, mofu ni kile kipande halisi unachokikata unapoichambua sentensi au neno.

Sifa za Mofu

Ili kuelewa mofu vizuri, ni lazima mwanafunzi azingatie sifa zifuatazo:

Ni Kiwakilishi cha Kimatamshi au Kimaandishi
Tofauti na mofimu ambayo ni kitengo cha mfumo wa lugha (akilini), mofu inahusika na utendaji wa lugha (performance). Ni sauti au mfuatano wa sauti tunazozitoa tunapozungumza.

Ina Mpaka Unaoonekana (Physical Boundaries)
Mofu ina mwanzo na mwisho katika neno. Unapofanya uchambuzi wa neno kama “walikula”, unaweza kuweka alama za mkwaju (wa / li / kul / a) kutenga mofu moja na nyingine. Kila kipande kilichotengwa hapo ni mofu.

Inategemea Mazingira ya Sauti (Context Dependent)
Mofu inayojitokeza katika neno fulani mara nyingi huamuliwa na sauti zinazoizunguka. Kwa mfano, mofu {mw-} hujitokeza mbele ya mzizi unaoanza na irabu (kama katika mw-alimu), ilhali mofu {m-} hujitokeza mbele ya mzizi unaoanza na konsonanti (kama katika m-toto). 

Mofu Moja Inaweza Kuwakilisha Mofimu Zaidi ya Moja
Hali hii huitwa Mofu Portmanteau. Hapa, umbo moja la mofu linabeba maana mbili au zaidi za kimofolojia kwa wakati mmoja. Mfano mzuri katika Kiswahili ni mofu {u-} katika neno kama “u-me-vunjika” (kuhusu mti). Hapa mofu {u-} inawakilisha mofimu ya nafsi ya tatu na mofimu ya ngeli ya tatu kwa wakati mmoja. 

Mwanafunzi anapaswa kuelewa kuwa Mofimu ni “nini” (maana), wakati Mofu ni “vipi” (umbo linaloonekana). Huwezi kuona mofimu kwa macho, lakini unaweza kuona na kuisikia mofu

Dhana ya Alomofu (Allomorph)

Alomofu ni maumbo mbalimbali (mofu mbalimbali) yanayowakilisha mofimu ileile moja kulingana na mazingira ya kifonolojia yanayoizunguka. Neno “Alomofu” linatokana na maneno ya Kigiriki: allo (nyingine/tofauti) na morph (umbo). Hivyo, alomofu ni maumbo pacha yanayofanya kazi moja ya kisarufi lakini yanatofautiana kimatamshi au kimaandishi.

Katika lugha ya Kiswahili, alomofu hutokea pale mofimu moja inapobadilika umbo ili “kupatana” na sauti (irabu au konsonanti) inayoanza katika mzizi wa neno. Ni muhimu kuelewa kuwa alomofu zote za mofimu fulani zina maana sawa, isipokuwa maumbo yake tu ndiyo yanatofautiana.

Mifano ya Alomofu katika Kiswahili

Ili mwanafunzi aelewe alomofu kwa urahisi, ni lazima tuchambue mofimu za Ngeli ambazo zina alomofu nyingi:

1. Alomofu za Mofimu ya Umoja (Ngeli ya Kwanza – A-WA)
Mofimu ya umoja wa binadamu ina alomofu kuu tatu: {m-}, {mw-}, na {mu-}.

• {m-}: Hujitokeza mbele ya mzizi unaoanza na konsonanti (mfano: m-toto, m-tu).
• {mw-}: Hujitokeza mbele ya mzizi unaoanza na irabu (mfano: mw-alimu, mw-izi).
• {mu-}: Hujitokeza katika maneno machache ya asili (mfano: mu-uguzi, mu-asisi).

2. Alomofu za Mofimu ya Wingi (Ngeli ya KI-VI)
Mofimu ya wingi katika ngeli hii ina alomofu mbili: {vi-} na {vy-}.

• {vi-}: Hujitokeza mbele ya konsonanti (mfano: vi-ti, vi-kombe).
• {vy-}: Hujitokeza mbele ya irabu (mfano: vy-ombo, vy-akula).

Sifa Kuu za Alomofu

Katika kiwango cha chuo kikuu, mwanafunzi anapaswa kubaini sifa hizi ili kutofautisha alomofu na mofimu nyingine:

Mazingira ya Kifonolojia (Phonological Conditioning)
Alomofu hazitokei kiholela; umbo la alomofu huamuliwa na sauti jirani. Kwa mfano, huwezi kusema “m-alimu” badala ya “mwalimu” kwa sababu sheria ya kifonolojia inalazimisha irabu /u/ kuwa kiyeyusho /w/ inapokutana na irabu nyingine.

Maana Sawa (Semantic Identity)
Licha ya tofauti za kimaumbo, alomofu zote za mofimu fulani hubeba maana ileile moja. Kwa mfano, {vi-} na {vy-} zote zina maana ya “wingi wa vitu visivyo na uhai”.

Mtawanyiko Kamilishani (Complementary Distribution)
Hii ina maana kuwa pale alomofu moja inapojitokeza, nyingine haiwezi kutokea. Zinakamilishana lakini hazingiliani. Kwa mfano, huwezi kutumia {vi-} pale ambapo {vy-} inatakiwa kutumika (huwezi kusema “viakula”).

Umuhimu wa Alomofu katika Mofolojia

• Urahisi wa Matamshi: Alomofu husaidia lugha kutiririka vizuri kimatamshi bila vikwazo vya sauti zinazogongana.
• Uchambuzi wa Kiisimu: Inamsaidia mwanafunzi kutambua kuwa maneno yanayoonekana tofauti kimaumbo (kama m-tu na mw-ana) yanaweza kuwa na asili moja ya kisarufi.
• Ufundishaji (CBC): Walimu wanatumia dhana hii kuelekeza wanafunzi kwanini viambishi hubadilika katika Ngeli tofauti, jambo linalopunguza makosa ya uandishi.

Muhtasari wa Uhusiano:

1. Mofimu: Dhana ya kiakili (mfano: Umoja).
2. Mofu: Umbo lolote halisi (mfano: {m-}).
3. Alomofu: Kundi la maumbo pacha (mfano: {m-}, {mw-}, {mu-} zote ni alomofu za mofimu ya umoja).

Aina za Mofimu (Mofimu Huru na Mofimu Funge)

Katika isimu ya Kiswahili, mofimu huainishwa kulingana na hadhi yake katika neno na jinsi zinavyotoa maana. Uainishaji huu unatusaidia kuelewa ni sehemu gani ya neno inayobeba maana ya msingi na ni sehemu gani zinazoongeza taarifa za kisarufi.

Mofimu Huru (Free Morphemes)

Mofimu huru ni kitengo cha lugha kinachoweza kusimama peke yake kama neno kamili na kikatoa maana inayojitosheleza bila kuhitaji kuambatishwa na mofimu nyingine. Katika Kiswahili, mofimu hizi mara nyingi huwa ni nomino zisizochukua viambishi vya ngeli, vielezi, viunganishi, au vihusishi.

Mofimu huru hubeba maana ya kileksika (maana ya kamusi). Kwa mfano, maneno kama “baba”, “mama”, “leo”, “sana”, na “juu” ni mofimu huru kwa sababu kila moja ni neno linalojitegemea. Ukijaribu kuigawa mofimu huru kama “baba”, unapata sauti ambazo hazina maana ya kimofolojia pekee. Hivyo, mofimu huru ni neno ambalo ni mofimu moja.

Mofimu Funge / Tegemezi (Bound Morphemes)

Mofimu funge ni kitengo cha lugha ambacho hakiwezi kusimama peke yake kama neno; ni lazima kiambatishwe kwenye mofimu nyingine (mzizi au shina) ili kitoa maana iliyokusudiwa. Katika Kiswahili, mofimu hizi hujulikana zaidi kama viambishi.

Uhusiano kati ya Mofimu Huru na Funge (Mbinu ya PBL)

Katika lugha ya Kiswahili, maneno mengi ni mchanganyiko wa mofimu huru na funge, au mofimu funge nyingi zilizopachikwa kwenye mzizi tegemezi.

Mazingira ya Kitatuzi:
Chukua neno: “Hawatatupikia”
Tunapolichambua, tunaona kuwa neno hili halina mofimu huru hata moja. Badala yake, limeundwa na mofimu funge saba zilizounganishwa:

1. {Ha-} : Ukanushi (Funge)
2. {wa-} : Nafsi/Wingi (Funge)
3. {-ta-} : Wakati ujao (Funge)
4. {-tu-} : Mtendewa/Sisi (Funge)
5. {-pik-} : Mzizi/Tendo (Funge – kwa sababu hauwezi kusimama kama -pik)
6. {-i-} : Kiungo/Kauli ya kutendea (Funge)
7. {-a} : Kiishio (Funge)

Tofauti na lugha kama Kiingereza ambapo mzizi mara nyingi ni mofimu huru (kama neno read), katika Kiswahili, mizizi ya vitenzi vingi ni mofimu funge (kama -som-). Hii inafanya uelewa wa mofimu funge kuwa nguzo kuu katika kumudu sarufi maumbo ya Kiswahili.

Mofolojia ya Kiswahili
Zoezi la Tathmini ya Umhiri (C1 & C2)

SEHEMU YA A:

Swali la 1: Changamoto ya Kitatuzi
Mwanafunzi wa kigeni anayejifunza Kiswahili ameandika sentensi ifuatayo:
“Watu mmoja muana amekuja.”
(a) Kwa kutumia dhana ya Alomofu, msaidie mwanafunzi huyu kurekebisha makosa ya kimaumbo yaliyojitokeza katika neno “mmoja” na “muana”.
(b) Eleza kwa kifupi sheria ya kifonolojia iliyosababisha mabadiliko hayo (Mofofonolojia).

Swali la 2: Uhusiano wa Isimu
Thibitisha kwa kutoa mfano mmoja mahususi jinsi Mofolojia inavyosaidia Sintaksia (Sarufi Miundo) katika kuleta upatanishi wa kisarufi katika sentensi ya Kiswahili.

SEHEMU YA B: UCHAMBUZI WA MAUMBO (C2)

Swali la 3: Upasuaji wa Neno (Morpheme Splitting)
Changanua mofimu zilizomo katika maneno yafuatayo kwa kutumia jedwali. Bainisha kila kipande ni mofu ya nini (Nafsi, Wakati, Mzizi, Kauli, au Kiishio):

1. Hawajampikia
2. Vyakulavyo
3. Tutachezeana

Swali la 4: Uainishaji wa Mofimu
Soma sentensi ifuatayo kisha ainisha mofimu zilizoandikwa kwa herufi nzito kama ni Mofimu Huru au Mofimu Funge:
“Baba a-na-soma kitabu sana leo.”

SEHEMU YA C: KAZI YA KIUCHAMBUZI (PBL)

Swali la 5: Uzalishaji wa Msamiati
Mofolojia ni injini ya lugha. Kwa kutumia mzizi funge wa kitenzi {-lim-}, zalisha maneno matano (5) yenye kundi la neno (aina ya neno) tofauti, kisha taja mchakato wa kimofolojia uliotumika (mfano: unyambulishaji au unyumbulishaji).

Swali la 6: Mofu na Mofimu
Eleza tofauti iliyopo kati ya Mofimu na Mofu kwa kutumia mifano ya Ngeli ya KI-VI (Umoja na Wingi). Onyesha ni wapi mofimu ni moja lakini mofu ni mbili tofauti.

SEHEMU YA D:

Swali la 7: Changamoto ya Ufundishaji (Pedagogy Scenario)

Wewe ni mwalimu wa Kiswahili katika kidato cha pili. Mwanafunzi wako anashindwa kuelewa kwanini neno “Walimu” linaitwa neno la wingi wakati halina kiambishi {wa-} mwanzoni kama lilivyo neno “Watu”.

• Kazi: Tumia dhana ya Alomofu na Mazingira ya Kifonolojia kumfafanulia mwanafunzi huyu kwa kutumia michoro ya kimofolojia (Morphological breakdown).

Swali la 8: Ukuzaji wa Lugha (Vocabulary Innovation)

Kumetokea kifaa kipya cha kiteknolojia kinachotumika “kusafisha hewa” (Air Purifier). Kama mtaalamu wa mofolojia, unapaswa kupendekeza jina la Kiswahili la kifaa hicho.

• Kazi: Tumia mzizi wa kitenzi {-safish-} na mchakato wa Unyambulishaji (Derivation) kuunda nomino ya kifaa hicho. Eleza mofimu ulizozitumia (viambishi awali na tamati) na kazi yake.

Swali la 9: Uchanganuzi wa Makosa ya Kisarufi (Error Analysis)

Mwandishi wa habari katika gazeti fulani ameandika sentensi ifuatayo:
“Miti yote amevunjika baada ya upepo mkali kupiga.”

• Kazi:
  (a) Bainisha kosa la kimofolojia lililofanyika katika kiambishi cha upatanisho.
  (b) Sahihisha sentensi hiyo kwa kurejelea sheria za Mofosintaksia (Uhusiano wa mofolojia na mpangilio wa maneno).

Swali la 10: Uthibitisho wa Lugha Ambatishi (Agglutination Test)

Linganisha sentensi hizi mbili:

1. Kiingereza: I will not help you. (Maneno 5)
2. Kiswahili: Sitakusaidia. (Neno 1)

• Kazi: Kwa kutumia uchambuzi wa mofimu, thibitisha kwanini Kiswahili kina uwezo wa kubeba maana ya maneno matano ya Kiingereza katika neno moja tu. Tenga kila mofimu na taja maana yake

KAZI ZA MOFIMU

Mofimu za Kileksika (Lexical Morphemes)

Mofimu za kileksika ni vipashio vinavyobeba maana ya msingi au dhana kuu ya neno inayopatikana katika kamusi (leksikoni). Hizi ndizo mofimu zinazotoa picha ya kitu, tendo, au sifa fulani akilini mwa mzungumzaji. 

• Sifa Kuu: Zinawakilisha “maudhui” ya lugha. Katika mfumo wa darasa, mofimu hizi hujulikana kama “Open Class” kwa sababu lugha inaweza kuongeza maneno mapya ya kileksika kila siku (kama vile tovuti, rununu, chati).
• Mifano:
  • Mizizi ya Vitenzi: Katika neno walicheza, mofimu ya kileksika ni {-chez-}. Hii ndiyo inayobeba dhana ya mchezo.
  • Nomino Huru: Maneno kama nyumba, kiti, mtu, na meza yanabeba maana ya kileksika moja kwa moja.
• Changamoto ya Kitatuzi (PBL): Ukiondoa mofimu ya kileksika katika neno, neno hilo linabaki kuwa “ganda” lisilo na maana ya msingi. Kwa mfano, katika neno anapika, ukiondoa {-pik-}, unabaki na ana—a ambayo haikuambii tendo gani linafanyika. 

Mofimu za Kisarufi (Grammatical Morphemes)

Mofimu za kisarufi (pia hujulikana kama mofimu za kimuundo) ni vipashio ambavyo kazi yake kuu si kutoa maana ya picha, bali ni kuonyesha uhusiano wa kisarufi kati ya mofimu moja na nyingine ndani ya neno au sentensi.

• Sifa Kuu: Zinawakilisha “kiungo” au “mifupa” ya lugha. Hizi huitwa “Closed Class” kwa sababu idadi yake ni maalum na haibadiliki kirahisi (mfano: mofimu za wakati kama -na-, -li-, -ta- ni zilezile miaka nenda rudi).
• Majukumu ya Mofimu za Kisarufi katika Kiswahili:
  1. Kuonyesha Nafsi: (mfano: {ni-} mimi, {u-} wewe).
  2. Kuonyesha Wakati na Hali: (mfano: {-li-} wakati uliopita, {-me-} hali ya kutimilika).
  3. Upatanisho wa Ngeli: (mfano: {ki-} katika kitabu na kimeanguka).
  4. Ukanushi: (mfano: {ha-} katika hawaji).
  5. Unyambulishaji (Kauli): (mfano: {-w-} katika pikiwa kuonyesha mchakato wa kutendwa). 

Ulinganuzi wa Kikazi (Functional Comparison)

Ili mwanafunzi wa chuo kikuu amudu umhiri huu, ni lazima aweze kutofautisha mofimu hizi ndani ya neno moja tata.

Mfano wa Uchambuzi: Wanaandikiana

Mofu	Aina ya Kazi	Maelezo ya Kazi
Wa-	Kisarufi	Inataja Nafsi ya 3 (Wao) na Upatanisho wa Ngeli.
-na-	Kisarufi	Inaashiria Wakati uliopo/endelevu.
-andik-	Kileksika	Inabeba maana ya msingi ya tendo (Andika).
-ian-	Kisarufi	Inaonyesha kauli (Kutendeana – Reciprocal).
-a	Kisarufi	Kiishio kinachokamilisha umbo la kitenzi.

Mofimu za kileksika ni “matofali” ya lugha, wakati mofimu za kisarufi ni “simenti” inayoshikilia matofali hayo ili kuunda jengo la mawasiliano. Katika ufundishaji wa CBC, mwanafunzi anapaswa kuhimizwa kubaini kuwa makosa mengi ya wazungumzaji wa kigeni hutokea katika mofimu za kisarufi (upatanishi), ilhali uwezo wa kuelewa maana ya jumla hutegemea mofimu za kileksika.

MUUNDO WA NENO LA KISWAHILI

Muundo wa neno la Kiswahili, hasa kitenzi, ni changamano na unafuata mfumo wa uambatishaji (Agglutination). Katika mofolojia ya Kiswahili, neno halichukuliwi kama kipande kimoja kisichogawanyika, bali kama jengo la kimofolojia unaoundwa na vipengele vidogo vinavyoshirikiana.

Sehemu kuu tatu za neno ni: Mzizi, Shina, na Viambishi. Kuelewa muundo huu ni msingi muhimu wa kumudu mchakato wa unyambulishaji na unyumbulishaji wa maneno, jambo linalorahisisha uchambuzi wa maneno na matumizi sahihi ya Kiswahili sanifu.

Mzizi wa Neno (Root)

Mzizi ndicho kiini cha neno, ambacho hakipunguziki zaidi na hubeba maana ya msingi ya kileksika ya neno husika. Katika Kiswahili, mizizi mingi ya vitenzi ni mofimu funge, ikimaanisha haiwezi kusimama peke yake bila viambishi.

Mfano: Katika maneno kama anacheza, mchezaji, na kuchezewa, mzizi ni {-chez-}. Hata neno libadilike kimaumbo vipi, mzizi huu unabaki thabiti ukibeba dhana ya mchezo. Kuna aina mbili za mizizi: Mzizi Asilia, ambao haujaguswa na mchakato wowote, na Mzizi Mnyambulika, ambao umepokea vinyambulishi vya kauli lakini bado unashikilia maana ya msingi ya kitendo.

Shina la Neno (Stem)

Shina ni sehemu ya neno inayobaki baada ya kuondolewa viambishi vya kisarufi kama vile wakati, nafsi, na ngeli. Shina linajumuisha mzizi pamoja na kiishio chake, na mara nyingi vinyambulishi vya kauli.

Mfano: Katika neno wanasomeana, ukiondoa viambishi vya nafsi (wa-) na wakati (-na-), unapobaki na sehemu ya “-someana”, ambayo ndiyo shina. Shina ni muhimu kwa mofolojia kwa sababu hubeba mabadiliko ya maana yanayohusiana na unyambulishaji (derivation). Shina linaweza kuwa dogo, kama mzizi + kiishio (mfano: som-a), au refu, ikijumuisha mzizi + vinyambulishi + kiishio (mfano: som-e-an-a).

Viambishi (Affixes)

Viambishi ni mofimu funge zinazopachikwa kwenye mzizi au shina ili kutoa taarifa za ziada za kisarufi au kileksika. Hizi ndizo mofimu zinazowezesha kubadilisha maneno ili kuonyesha nafsi, wakati, hali, wingi, au unyambulishaji.

Katika Kiswahili, viambishi vimegawanyika katika makundi makuu mawili kulingana na nafasi yao kwenye neno:

Viambishi vya tamati (suffixes) – vinapachikwa mwishoni mwa neno au shina.

Viambishi vya awali (prefixes) – vinapachikwa mwanzo wa neno au shina.

Viambishi Awali (Prefixes)
Viambishi awali ni mofimu zinazokaa kabla ya mzizi wa neno. Katika vitenzi vya Kiswahili, viambishi awali hubeba taarifa muhimu kama ukanushi, nafsi, wakati/hali, na mtendewa (shamirisho).

Mfano: Katika neno ha-wa-ta-tu-penda, viambishi vyote vilivyo kabla ya mzizi {-pend-} ni viambishi awali. Katika nomino, viambishi awali hutumika kubainisha Ngeli ya neno, kama {m-} katika m-toto au {ki-} katika ki-tabu.

Viambishi Tamati (Suffixes)
Viambishi tamati ni mofimu zinazokaa baada ya mzizi wa neno. Katika Kiswahili, viambishi tamati vina kazi kuu mbili: unyambulishaji wa kauli (vinyambulishi) na kutoa kiishio cha neno.

Mfano: Vinyambulishi kama {-ish-}, {-w-}, {-an-}, na {-i-} huwekwa baada ya mzizi kubadilisha mwelekeo wa tendo, kama katika maneno pik-ish-a na pik-iw-a. Kiishio cha mwisho, mara nyingi irabu -a, -e, au -i, pia ni kiambishi tamati kinachoashiria njia au hali ya neno..

Uhusiano wa Kikamilishani katika Muundo (PBL Insight)

Mwanafunzi anapaswa kuelewa kuwa neno la Kiswahili ni mfumo wa ushirikiano wa vipengele vyote vinavyounda maana yake. Mzizi hutoa maana ya msingi, viambishi awali hutoa muktadha wa kisarufi (kama nani, lini, wapi), na viambishi tamati hutoa mwelekeo wa tendo.

Katika ufundishaji wa CBC, uchambuzi huu unamsaidia mwanafunzi kuona mantiki ya lugha. Kwa mfano, akielewa kuwa {-ish-} ni kiambishi cha kusababisha, mwanafunzi anaweza kutafsiri maneno kama angusha, somesha, na limisha, hata kama hajawahi kuyasikia kabla, kwani anaona muundo wa kimofolojia unaoashiria maana..

Dhana ya Viambishi Awali vya Ngeli

Kila ngeli katika Kiswahili inatambuliwa kwa kiambishi chake cha kimaumbo (Morphological marker). Viambishi hivi mara nyingi hukaa mwanzoni mwa mzizi wa nomino. Hata hivyo, katika kiwango cha chuo kikuu, ni lazima mwanafunzi abainishe kuwa kiambishi kimoja kinaweza kuwa na maumbo tofauti (alomofu) kulingana na mazingira ya sauti yanayofuata.

Uchambuzi wa Viambishi kwa Mifano ya Ngeli

Ngeli ya Kwanza na ya Pili (M-WA / A-WA)
Hapa mofimu ya umoja ina alomofu kuu tatu:

• {m-}: Hujitokeza mbele ya mzizi unaoanza na konsonanti (mf. m-tu, m-toto).
• {mw-}: Hujitokeza mbele ya mzizi unaoanza na irabu (mf. mw-ana, mw-alimu).
• {mu-}: Hujitokeza katika maneno machache ya asili (mf. mu-uguzi, mu-asisi).
• Wingi: Mofimu ya wingi ni {wa-} (mf. wa-tu, wa-alimu $$ walimu).

Ngeli ya Tatu na ya Nne (M-MI / U-I)
Hapa mofimu ya umoja inafanana kimaumbo na ngeli ya kwanza lakini upatanishi wake ni tofauti:

• Umoja {m-/mw-}: (mf. m-ti, mw-aka).
• Wingi {mi-}: (mf. mi-ti, mi-aka).

Ngeli ya tano na ya Sita (JI-MA / LI-YA)

• Umoja {ji-} au {Ø-}: Wakati mwingine kiambishi hiki hakionekani (Zero morpheme). (mf. ji-cho, Ø-tunda).
• Wingi {ma-}: (mf. ma-cho, ma-tunda).

Ngeli ya Saba na ya Nane (KI-VI)

• Umoja {ki-} au {ch-}: (mf. ki-ti, ch-umba).
• Wingi {vi-} au {vy-}: (mf. vi-ti, vy-umba).

Sifa za Viambishi vya Ngeli (CBC Perspective)

1. Uamilifu wa Kisarufi: Viambishi hivi havitoi picha ya kitu pekee, bali vinafanya kazi ya kuongoza viambishi vingine katika sentensi (Upatanisho). Kwa mfano, kiambishi {ki-} katika ki-tabu kinalazimisha kivumishi kuanza na {ki-} (ki-zuri) na kitenzi kuanza na {ki-} (ki-meanguka).
2. Unyambulishaji wa Hali (Size and Attitude): Viambishi vya ngeli vinaweza kutumika kubadili hali ya nomino kutoka ukubwa kwenda udogo. Kwa mfano, ukiondoa kiambishi {m-} (mtu) na kuweka {ji-} (jitu), umebadili maana kimaumbo kuelekea hali ya ukubwa au dharau. Ukiondoa na kuweka {ki-} (kitu), unaleta maana ya udogo au dharau.

Changamoto ya Kitatuzi (PBL Scenario)

Tatizo: Mwanafunzi anauliza, “Kwanini neno ‘rafiki’ halina kiambishi awali cha ngeli kama ‘m-toto’, lakini bado liko katika ngeli ya kwanza?”
Ufumbuzi wa Kimofolojia: Mwalimu anapaswa kueleza dhana ya Mofimu kapa (Zero Morpheme – Ø). Hapa, mofimu ipo akilini (dhana ya umoja wa binadamu), lakini haina umbo linaloonekana kimaandishi. Hata hivyo, upatanishi wake unathibitisha uwepo wa mofimu hiyo (mf. Rafiki a-na-kuja).

Muundo wa Upangaji wa Viambishi katika Kitenzi

Mpangilio wa mofimu katika kitenzi cha Kiswahili hufuata mfuatano huu wa kikanuni:

1. Nafasi ya Ukanushi (Pre-initial Slot)
Hapa ndipo hukaa mofimu inayokataa tendo.

• Mfano: {Ha-} katika neno Ha-wa-ta-soma. Katika nafsi ya kwanza, mofimu hii huyeyukia katika nafsi na kuwa {Si-} (Si-ta-soma).

2. Nafasi ya Nafsi ya Mtendaji (Initial Slot / Subject Marker – SM)
Hiki ni kiambishi awali kinachomtaja mtendaji wa jambo au kurejelea ngeli ya nomino husika.

• Mfano: {Ni-} (Mimi), {U-} (Wewe), {A-} (Yeye), {Wa-} (Wao), {Ki-} (Kiti), n.k.

3. Nafasi ya Wakati, Hali, na Njia (Medial Slot / Tense-Aspect-Mood – TAM)
Hapa ndipo tunapata mfumo wa WHM (Wakati, Hali, na Njia). Hizi ni mofimu zinazotoa taarifa ya lini tendo linafanyika.

• Mfano: {-li-} (Pita), {-na-} (Sasa), {-ta-} (Ujao), {-me-} (Timilifu), {-ki-} (Sharti).

4. Nafasi ya Kirejeshi (Relative Slot)
Katika vitenzi ambavyo ni vishazi rejeshi, mofimu ya urejeshi hukaa baada ya wakati.

• Mfano: {-o-} katika neno ana-yo-isoma.

5. Nafasi ya Mtendewa/Shamirisho (Object Marker – OM)
Hiki ni kiambishi awali kinachorejelea kile kinachotendwa au anayetendewa.

• Mfano: Ni-na-m-penda (m- inamrejelea yeye).

6. Mzizi wa Kitenzi (The Root)
Hiki ndicho kiini cha neno ambacho hubeba maana ya msingi ya kileksika.

• Mfano: {-som-}, {-pik-}, {-chez-}.

7. Nafasi ya Vinyambulishi (Derivational Suffixes / Verb Extensions)
Hapa ndipo vinyambulishi vya kauli mbalimbali hupachikwa ili kubadili mwelekeo wa tendo.

• Mfano: {-ish-} (Sababisha), {-an-} (Tendeana), {-w-} (Tendwa).

8. Kiishio (Final Vowel – FV)
Hiki ni kiambishi tamati cha mwisho kinachokamilisha umbo la kitenzi na mara nyingi huashiria njia ya utendaji (mood).

• Mfano: {-a} (Njia ya kueleza), {-e} (Njia ya amri/ombi), {-i} (Ukanushi wa wakati uliopo).

---

Uchambuzi wa Mfano wa Kitatuzi (PBL Case Study)

Tuchambue neno hili tata: “Hawajatupigishia”

Nafasi (Slot)	Mofu	Kazi ya Kimofolojia
Ukanushi	Ha-	Kukataa tendo
Nafsi (SM)	-wa-	Mtendaji (Wao)
Hali (TAM)	-ja-	Hali ya kukanusha wakati uliopita
Mtendewa (OM)	-tu-	Sisi (Shamirisho)
Mzizi (Root)	-pig-	Tendo la kupiga
Kinyambulishi 1	-ish-	Kauli ya kusababisha
Kinyambulishi 2	-i-	Kauli ya kutendea
Kiishio (FV)	-a	Kiashiria cha mwisho wa neno

Umuhimu wa Kujifunza Mpangilio Huu (CBC Value)

Mwanafunzi anayemudu mfumo huu wa “Slots” anapata uwezo wa:

1. Kusahihisha Makosa: Atajua kuwa huwezi kusema “Ni-m-na-penda” kwa sababu nafasi ya wakati (-na-) lazima itangulie nafsi ya mtendewa (-m-).
2. Uundaji wa Maneno: Anaweza kuunda sentensi nzima kwa kutumia neno moja tu kwa kupachika mofimu sahihi katika nafasi zake.
3. Tafsiri Sahihi: Anaweza kupasua neno geni na kuelewa ujumbe wake kwa kutazama viambishi vilivyotumika.

---

VINYAMBULISHI VYA VITENZI (VERB EXTENSIONS)

Vinyambulishi ni mofimu funge zinazopachikwa baada ya mzizi wa kitenzi na kabla ya kiishio ili kubadili mwelekeo wa tendo, dhima ya mtendaji, au mahusiano ya kisemantiki katika sentensi. Katika mofolojia ya Kiswahili, mchakato huu unaitwa Unyambulishaji.

Vinyambulishi hivi vimegawanywa katika kauli mbalimbali ambazo mwanafunzi wa chuo kikuu anapaswa kuzitambua kimaumbo na kikazi:

Kauli ya Kutendea (Applicative/Prepositional)

Mofimu inayotumika hapa ni {-i-} au {-e-} kulingana na sheria ya upatanisho wa irabu. Kauli hii inaonyesha kuwa tendo linafanyika kwa niaba ya mtu, kwa ajili ya kitu, au kuelekea mahali fulani.

• Mfano: Pik-a $$ Pik-i-a (kumpikia mtu).
• Mfano: Som-a $$ Som-e-a (kusomea darasani).

Kauli ya Kutendesha (Causative)

Mofimu zinazotumika ni {-ish-} au {-esh-}, na wakati mwingine {-iz-}, {-ez-} au {-y-}. Kauli hii inaonyesha kusababisha au kumlazimisha mwingine afanye tendo.

• Mfano: Imb-a $$ Imb-ish-a (kumsababishia mtu aimbe).
• Mfano: Lal-a $$ Lal-ish-a (kumlaza mtoto).

Kauli ya Kutendwa (Passive)

Mofimu inayotumika ni {-w-} au {-liw-} / {-lew-}. Kauli hii inaonyesha kuwa kiima cha sentensi ndicho kinachopokea athari za tendo.

• Mfano: Piga $$ Pig-w-a.
• Mfano: Chukua $$ Chuku-liw-a.

Kauli ya Kutendana (Reciprocal)

Mofimu inayotumika ni {-an-}. Hii inaonyesha kuwa tendo linafanywa na pande mbili kwa wakati mmoja (tendo la ushirikiano).

• Mfano: Pend-a $$ Pend-an-a.
• Mfano: Saidi-a $$ Saidi-an-a.

Kauli ya Kutendeka (Stative)

Mofimu inayotumika ni {-ik-} au {-ek-}. Kauli hii inaonyesha hali ya neno baada ya tendo kufanyika au uwezekano wa tendo kufanyika. Tofauti na kauli ya kutendwa, hapa mtendaji (agent) haitajiki.

• Mfano: Vunj-a $$ Vunj-ik-a (kiti kimevunjika).
• Mfano: Kul-a $$ Kul-ik-a (chakula kinakulika).

Kauli ya Kutendama (Static)

Mofimu inayotumika ni {-am-}. Hii inaonyesha mkao au hali fulani ya kudumu.

• Mfano: Inu-a $$ Inu-am-a (Kuinama).
• Mfano: Fumb-a $$ Fumb-am-a.

Kauli ya Kutenduka (Conversive/Reversive)

Mofimu inayotumika ni {-u-}, {-u-l-}, au {-u-k-}. Kauli hii inatumika kubadili au kugeuza maana ya tendo la awali (kufanya kinyume).

• Mfano: Fung-a $$ Fung-u-a.
• Mfano: Zib-a $$ Zib-u-a.

---

Muingiliano wa Vinyambulishi (PBL Approach)

Katika kiwango cha juu, mwanafunzi anapaswa kuelewa kuwa neno moja linaweza kuchukua vinyambulishi zaidi ya kimoja kwa wakati mmoja. Huu unaitwa Unyambulishaji Mchanganyiko.

Mfano wa Kitatuzi: Neno “Watalipizana”

1. -lip- (Mzizi)
2. -iz- (Kutendesha – kusababisha kulipa)
3. -an- (Kutendana – kila mmoja kwa mwenzake)
4. -a (Kiishio)

Ujuzi wa CBC: Mwanafunzi aweze kueleza kuwa neno hili linabeba maana ya: “Kusababishiana kulipa (kisasi) baina yao.” Uwezo huu wa kuchambua unampa mwanafunzi “X-ray vision” ya kuelewa lugha kwa undani

NGELI ZA NOMINO NA UPATANISHO WA KISARUFI

Katika mofolojia ya Kiswahili, Ngeli za Nomino ni mfumo wa uainishaji wa majina kulingana na tabia zao za kimaumbo na jinsi yanavyotawala maneno mengine katika sentensi. Upatanisho wa Kisarufi (Concordial Agreement) ndio unaofanya sentensi ya Kiswahili iwe na urari na mtiririko sahihi.

Dhana ya Ngeli za Nomino

Ngeli ni makundi ya nomino yaliyopangwa kulingana na viambishi awali (Mofimu za Ngeli) ambavyo nomino hizo huchukua katika umoja na wingi. Katika kiwango cha chuo kikuu, tunatumia mifumo miwili mikuu ya uainishaji:

1. Mfumo wa Kimofolojia (Mifumo ya Namba): Huu unajulikana kama mfumo wa Meinhof (mfano: Ngeli ya 1, 2, 3…). Huu ni mfumo wa kitaalamu unaotumika katika isimu linganishi.
2. Mfumo wa Kileksika (Mifumo ya Majina): Huu ni mfumo wa kidaktiki (wa shuleni) unaotumia viambishi vya umoja na wingi (mfano: A-WA, KI-VI, LI-YA).

Upatanisho wa Kisarufi (Concordial Agreement)

Upatanisho ni mchakato ambapo nomino (kiima) inalazimisha maneno mengine yanayoandamana nayo (vivumishi, vitenzi, vishazi) kuchukua viambishi awali vinavyoendana nayo kimaumbo. Huu ndio msingi wa Mofosintaksia.

Uchambuzi wa Ngeli Kuu na Mofimu za Upatanisho

Ngeli ya A-WA (Watu/Viumbe hai)
Nomino katika ngeli hii mara nyingi huanza na mofimu {m-} (umoja) na {wa-} (wingi).

• Mofimu ya Upatanisho: Inatumia {a-} katika kitenzi cha umoja na {wa-} katika wingi.
• Mfano: M-toto a-na-cheza $$ Wa-toto wa-na-cheza.

Ngeli ya KI-VI (Vitu/Zana)
Nomino huanza na mofimu {ki-} (umoja) na {vi-} (wingi).

• Mofimu ya Upatanisho: Inatumia {ki-} na {vi-} kote kwenye kivumishi na kitenzi.
• Mfano: Ki-tabu ki-zuri ki-meanguka $$ Vi-tabu vi-zuri vi-meanguka.

Ngeli ya U-I (Miti/Mifumo)
Nomino huanza na {m-} (umoja) na {mi-} (wingi).

• Mofimu ya Upatanisho: Inatumia {u-} (umoja) na {i-} (wingi).
• Mfano: M-ti u-meanguka $$ Mi-ti i-meanguka.
• Tanbihi: Hapa mwanafunzi anapaswa kuona tofauti; ingawa mofimu ya nomino ni {m-}, upatanishi wa kitenzi ni {u-}.

Ngeli ya LI-YA (Matunda/Vitu visivyo na viambishi vya awali)
Nomino huchukua mofimu {ji-} au {Ø-} (umoja) na {ma-} (wingi).

• Mofimu ya Upatanisho: Inatumia {li-} (umoja) na {ya-} (wingi).
• Mfano: Tunda li-meiva $$ Ma-tunda ya-meiva.

Changamoto za Kitatuzi (Problem-Based Scenarios)

1. Nomino za Ngeli ya Kwanza zisizo na viambishi (Ø-Morpheme)
Kuna maneno kama Rafiki, Baba, Daktari. Hayana mofimu {m-} lakini yanachukua upatanishi wa {a-} kwa sababu ni viumbe hai.

• Ujuzi wa CBC: Mwanafunzi aweze kueleza kuwa semantiki (maana ya kiumbe hai) inashinda mofolojia (umbo la neno) katika upatanishi wa kitenzi.

2. Majina ya viumbe hai yaliyo katika Ngeli nyingine
Neno Kifaru linaanza na {ki-}, lakini kusema “Kifaru kimekufa” ni kosa.

• Ufumbuzi: Kwa kuwa ni kiumbe hai, lazima kifuate upatanishi wa A-WA (Kifaru amekufa). Hapa mofolojia ya upatanishi inategemea tabia ya kiumbe.

Umuhimu wa Ngeli katika Mawasiliano

• Usahihi: Bila upatanishi, mawasiliano ya Kiswahili yanavurugika na kupoteza ufasaha.
• Uchambuzi: Inatusaidia kutofautisha maana (mfano: M-to ni mto wa maji, Ki-to ni kito cha thamani).

ZOEZI LA TATHMINI: NGELI NA UPATANISHO (C3 & C6)

---

SEHEMU YA A: UCHAMBUZI WA KIMOFOLOJIA (MORPHOLOGICAL ANALYSIS)

Swali la 1: Upasuaji wa Viambishi
Changanua mofimu za upatanishi katika sentensi zifuatazo kwa kutenganisha nomino na viambishi vyake vya kitenzi:

1. Miti yote imekatwa.
2. Chakula kimepikwa vizuri.
3. Mapera haya yameoza.

Swali la 2: Dhana ya Mofimu Sifuri (Ø-Morpheme)
Kwa kutumia mifano ya nomino “Daktari” na “Rafiki”, thibitisha kwanini maneno haya yanachukua upatanishi wa {a-} katika kitenzi ilhali hayana kiambishi awali cha {m-}.

---

SEHEMU YA B: UTATUZI WA MATATIZO (PROBLEM SOLVING)

Swali la 3: Scenario ya Kitatuzi (The Foreign Learner)
Mwanafunzi wa kigeni ameandika sentensi ifuatayo:

“Kisu mmoja limepotea shamba.”

Kazi:
(a) Bainisha makosa ya kimofolojia yaliyojitokeza katika kivumishi na kitenzi.
(b) Sahihisha sentensi hiyo kwa kurejelea sheria za Ngeli ya KI-VI.
(c) Eleza kwanini kiambishi {li-} hakifai kutumika hapo kulingana na mofolojia ya Kiswahili.

Swali la 4: Upatanisho wa Viumbe Hai (Semantics vs Morphology)
Mwanafunzi amesema: “Kijana k-ime-anguka.”
(a) Sahihisha sentensi hiyo.
(b) Toa sababu ya kitaaluma kwanini tunatumia kiambishi cha nafsi ya binadamu badala ya kiambishi cha kimaumbo cha neno hilo.

---

SEHEMU YA C: KAZI YA UBUNIFU (C8)

Swali la 5: Jedwali la Urari
Jaza nafasi zilizoachwa wazi ili kukamilisha upatanishi sahihi wa kimofolojia:

Nomino	Kivumishi (-zuri)	Kitenzi (-fika)	Ngeli (Jina)
M-fuko	M-zuri	U-me-fika	U-I
Ki-ti	……….	……….	……….
Ma-ji	……….	……….	LI-YA
U-funguo	……….	……….	U-ZI
Wa-geni	……….	……….	A-WA

---

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA (LECTURER’S KEY)

• Swali la 1:
  • Miti (Mi-) $$ **i-**me-katwa.
  • Chakula (Ki-) $$ **ki-**me-pikwa.
• Swali la 3: Kisu ki-moja ki-mepotea. (Mwanafunzi amechanganya Ngeli ya LI-YA na KI-VI).
• Swali la 5:
  • Kiti ki-zuri ki-mefika (KI-VI).
  • Maji ma-zuri ya-mefika.
  • Ufunguo m-zuri u-mefika.

---

SEHEMU YA D: UPATANISHO MSETO NA CHANGAMANO (C3 & C6)

Swali la 6: Changamoto ya Upatanisho Mseto (Compound Subjects)
Katika Kiswahili, nomino mbili au zaidi zinapounganishwa kwa kiunganishi “na”, mofimu ya upatanishi katika kitenzi hubadilika kulingana na aina ya nomino hizo.

Kazi: Jaza kiambishi sahihi cha upatanishi katika mapengo yafuatayo:

1. Kiti na Meza hivi ………..-mevunjika.
2. Mwanafunzi na Mwalimu wake ………..-natembea.
3. Gari na Baiskeli ………..-meingia karakana.
4. Mti na Tunda lake ………..-meanguka.

Swali la 7: Uchambuzi wa Kimantiki (The Principle of Neutrality)
Unapokuwa na nomino mbili kutoka ngeli tofauti (mfano: Ngeli ya KI-VI na Ngeli ya LI-YA) zote zikiwa hazina uhai, tunatumia mofimu ya upatanishi ya {vi-}.
(a) Toa sababu ya kimofolojia kwanini tunatumia kiambishi {vi-} badala ya {ya-} au {li-}.
(b) Sentensi: “Jiwe na Kijiti ………..-meanguka.” (Weka kiambishi sahihi).

Swali la 8: Upatanisho wa Ngeli ya Mahali (PA-KU-MU)
Ngeli ya mahali ni ya kipekee katika mofolojia ya Kiswahili kwa sababu inategemea mofimu tatu tofauti kutoa maana tofauti ya mahali.

• Kazi: Eleza tofauti ya kimaumbo na kimaana kati ya sentensi hizi tatu:
  1. Darajani pa-mevunjika.
  2. Darajani ku-mevunjika.
  3. Darajani mu-mevunjika.

---

MOFOLOJIA YA KITENZI (NJEO, HALI, NA NJIA — WHM)

Mofolojia ya kitenzi cha Kiswahili inategemea sana mfumo wa WHM kuelezea uhusiano uliopo kati ya tendo na wakati. Mwanafunzi wa chuo kikuu anapaswa kutofautisha mofimu hizi kimaumbo na kisemantiki (kimaana) ili kumudu ufasaha wa lugha.

5.1 Njeo (Tense / Wakati)

Njeo inahusu wakati mahususi ambapo tendo linatendeka: wakati uliopita, uliopo, au ujao. Mofimu hizi hukaa katika nafasi ya tatu (Slot 3) ya kitenzi.

• Wakati Uliopita (Past Tense): Hutumia mofimu {-li-}. Inaonyesha tendo lilishafanyika na kukamilika.
  • Mfano: A-li-soma.
• Wakati Uliopo (Present Tense): Hutumia mofimu {-na-}. Inaonyesha tendo linalofanyika sasa hivi au tendo endelevu.
  • Mfano: Tu-na-andika.
• Wakati Ujao (Future Tense): Hutumia mofimu {-ta-}. Inaonyesha tendo ambalo bado halijatendeka.
  • Mfano: M-ta-faulu.

5.2 Hali (Aspect)

Tofauti na njeo, Hali haitaji wakati mahususi, bali inaelezea namna tendo linavyojitokeza au mtiririko wake. Hii ni dhana pana zaidi katika mofolojia:

• Hali ya Timilifu (Perfective Aspect): Hutumia mofimu {-me-}. Inaonyesha tendo limetendeka na matokeo yake bado yapo au yanaonekana.
  • Mfano: Ni-me-shiba (Sina njaa sasa hivi).
• Hali ya Mazoea (Habitual Aspect): Hutumia mofimu {hu-}. Mofimu hii ni ya kipekee kwani haichukui viambishi vya nafsi (Subject Markers).
  • Mfano: Yeye hu-la sana (Ni tabia yake).
• Hali ya Sharti (Conditional Aspect): Hutumia mofimu {-ki-} au {-nge-} / {-ngali-}.
  • Mfano: U-ki-soma utafaulu.
• Hali ya Kukanusha (Negative Aspect): Katika hali ya kukanusha wakati uliopita, tunatumia mofimu {-ja-}.
  • Mfano: Ha-wa-ja-fika (Bado hawajafika).

5.3 Njia (Mood)

Njia inahusu mtazamo wa msemaji kuelekea tendo (nia yake). Katika Kiswahili, njia hujitokeza zaidi kupitia mabadiliko ya Kiishio (Final Vowel) cha kitenzi.

• Njia ya Kueleza (Indicative): Hutumia kiishio {-a}. Inatoa taarifa ya kawaida.
  • Mfano: Anasom-a.
• Njia ya Amri/Ombi (Subjunctive/Imperative): Kiishio {-a} hubadilika na kuwa {-e}. Inatumika kutoa amri, ruhusa, au ushauri.
  • Mfano: Usom-e kwa bidii (Ushauri).
  • Mfano: Twend-e (Ombi/Ruhusa).
• Njia ya Sharti: Inahusisha mofimu za ndani kama {-nge-} kuelezea uwezekano wa jambo kutokea kulingana na lingine.

---

Mazingira ya Kitatuzi (PBL Case Study)

Changamoto: Mwanafunzi wa kigeni anasema: “Mimi hula chakula sasa hivi.”
Uchambuzi wa Kimofolojia:
Hapa kuna mgongano kati ya Hali na Wakati.

1. Mofimu {hu-} inawakilisha tabia ya kila siku (Mazoea).
2. Maneno “sasa hivi” yanahitaji Wakati Uliopo (-na-).
   Ufumbuzi (CBC): Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kutofautisha kati ya tabia (Hali) na tendo la sasa (Wakati). Sentensi sahihi ni: “Ninaula chakula sasa hivi.”

---

Zoezi la Haraka la Umhiri

Bainisha mofimu ya WHM na taja ikiwa ni Wakati, Hali, au Njia katika maneno haya:

1. Mngesoma (……….)
2. Tulicheza (……….)
3. Wanalima (……….)
4. Nimefika (……….

MICHAKATO YA UUNDAJI WA MANENO

Uundaji wa maneno katika Kiswahili hufuata mifumo miwili mikuu ya kimofolojia: Unyambulishaji (Derivation) na Unyumbulishaji (Inflection). Ni muhimu mwanafunzi wa chuo kikuu atofautishe michakato hii miwili kwani mmoja unazalisha msamiati mpya na mwingine unarekebisha neno lililopo ili likae sawa katika sentensi.

6.1 Unyambulishaji (Derivation)

Unyambulishaji ni mchakato wa kuunda maneno mapya kutokana na mzizi mmoja, ambapo neno jipya linaweza kubadilika Aina ya Neno (Kundi la neno) au kubadili maana ya kimsingi.

• Kubadili Kundi la Neno: Mchakato huu unajulikana kama Nominoishaji (Nominalization).
  • Kutoka Kitenzi kwenda Nomino: Mzizi {-som-} (Soma) $$ M-som-aji (Mtu), Soma-ji (Hali), Somo (Kitu).
  • Kutoka Kivumishi kwenda Nomino: -zuri (Kivumishi) $$ U-zuri (Nomino ya dhahania).
• Kubadili Maana ya Kimsingi: Hapa aina ya neno haibadiliki (vitenzi hubaki vitenzi), lakini maana inatanuka.
  • Pika (Tendo la msingi) $$ Pik-isha (Kusababisha) $$ Pik-i-ana (Ushirikiano).
• Sifa ya Unyambulishaji: Mchakato huu huleta neno jipya ambalo linaweza kuingizwa kama kidahizo (headword) tofauti katika kamusi.

6.2 Unyumbulishaji (Inflection)

Unyumbulishaji ni mchakato wa kubadilisha umbo la neno ili kuonyesha taarifa za kisarufi kama vile Wakati, Idadi (Umoja/Wingi), na Upatanisho wa Ngeli, bila kubadilisha maana ya msingi wala kundi la neno.

• Umoja na Wingi: Kubadili kiambishi awali cha nomino.
  • M-ti $$ Mi-ti (Bado ni nomino ya mti, imebadilika idadi tu).
• Wakati na Nafsi: Kubadili viambishi awali katika kitenzi.
  • Ni-na-soma $$ A-li-soma $$ Tu-ta-soma. (Tendo ni lile lile la kusoma, yaliyobadilika ni mazingira ya wakati na mtendaji).
• Sifa ya Unyumbulishaji: Huwezi kupata neno jipya la kamusi hapa. Neno “Anasoma” halitofautiani na “Alisoma” kimaana ya kileksika; tofauti yao ni ya kisarufi tu.

---

Mazingira ya Kitatuzi (PBL Case Study)

Changamoto: Mwalimu anataka wanafunzi waone tofauti kati ya michakato hii kwa kutumia mzizi {-lim-}.

Uchambuzi wa Kimofolojia:

1. Unyambulishaji (Derivation): Unaunda neno “Mkulima”. Hapa tumetoka kwenye Tendo (Kulima) kwenda kwenye Mtu (Nomino). Hili ni neno jipya kabisa.
2. Unyumbulishaji (Inflection): Unaunda neno “Walilima”. Hapa bado tunazungumzia Tendo lile lile, lakini tunatoa taarifa kuwa walikuwa wengi (wa-) na walifanya hivyo zamani (-li-).

Ujuzi wa CBC: Mwanafunzi aweze kueleza kuwa Unyambulishaji unatajirisha msamiati, ilhali Unyumbulishaji unahakikisha sarufi ya sentensi ni sahihi.

---

6.3 Michakato mingine ya Uundaji Maneno

Licha ya viambishi, Kiswahili hutumia njia nyingine pia:

• Uambatanishaji (Compounding): Kuunganisha maneno mawili huru kuwa neno moja.
  • Mwana + Maji $$ Mwanamaji.
  • Piga + Picha $$ Mpigapicha.
• Ufupishaji (Acronyms/Abbreviation):
  • Tuki, Bakita, Tataki.
• Uhulutisho (Blending):
  • Chakula + cha + mchana $$ Chakunchana (Inatumiwa mara chache katika lugha ya mitaani au ushairi).

---