Kiswahili Kinafariki Taratibu Nchini Uganda

KAULI WAKATI WOTE ITABADILIKA – KISWAHILI LEO NYUMA TUNARUDI AU HATURUDI???

Kuna vifo visivyotangazwa na kimojawapo ni cha Kiswahili nchini Uganda. Lugha hii ya umoja na utambulisho wa Kiafrika inazimika polepole si kwa kukosa sera, bali kwa woga, ukimya na wanaojiita werevu wanaokataa kuona uhalisia. Heshima imegeuzwa kisingizio cha kufunika ukweli na hoja za msingi zimekuwa dhambi. Tukinyamaza leo, kizazi kijacho kitakumbuka Kiswahili kama lugha iliyouawa na walimu wake wenyewe.

1. Woga Unaua Kiswahili

Woga ni adui mkuu wa maendeleo. Tukiwa walimu, watahini, au wapenda Kiswahili, mara nyingi tunanyamaza kwa hofu ya kuonekana kama tunapinga mamlaka au kukosa heshima. Lakini historia inatufundisha kuwa mabadiliko makubwa hayakungojea heshima, bali hutokea pale ambapo kuna ujasiri wa kusema ukweli.

Tazama Nelson Mandela, aliyejifunga gerezani ili haki ipatikane; Martin Luther King Jr., aliyeongoza maandamano kwa amani lakini kwa msimamo thabiti hadi dunia ikasikiliza; na Mahatma Gandhi, aliyeibua vuguvugu la ukombozi bila kusubiri heshima kutoka kwa waongozaji wa kikatili.

Kwa Kiswahili nchini Uganda, pale ambapo hoja za msingi zinanyamazishwa kwa hofu au kwa kujaribu “kulinda heshima,” tunapoteza fursa ya kuboresha mitihani, mwongozo wa tathmini, na mfumo mzima wa ufundishaji. Woga haupaswi kuwa kizuizi cha ukuaji wa lugha yetu.

2. Kutoona Uhalisia: Mitihani Inayokosa Muafaka na Wanafunzi

Kutoona uhalisia ni tatizo kubwa katika maendeleo ya Kiswahili nchini Uganda. Mitihani mingi, hasa ya taifa, mara nyingi huundwa bila kuzingatia kiwango halisi cha wanafunzi au mazingira wanayofundishwa. Matokeo yake, lugha inakosa maendeleo ya kina na wanafunzi wanakosa fursa ya kuonyesha uelewa wao kamili.

Mfano wa Kenya (CBC – Competency-Based Curriculum): Katika mfumo huu mpya, wanafunzi huanza kujifunza Kiswahili kutoka kidato cha kwanza, kwa kutumia lugha wanazozitumia nyumbani. Mitihani inaundwa kulingana na ujuzi halisi wa mwanafunzi badala ya kujaribu kuwapima kwa msamiati mgumu au maarifa yasiyo ya lazima kwa umri wao. Hii inaruhusu maendeleo ya lugha ya Kiswahili kuwa na mizani sahihi na uelewa thabiti wa mwanafunzi.

Mfano wa Afrika Kusini: Baada ya kuondolewa kwa mfumo wa ubaguzi wa rangi (apartheid), serikali ilianzisha sera za kuunganisha shule na kutoa mitihani ya kitaifa iliyo na vigezo sawa kwa wanafunzi wote. Hii iliboresha uwiano katika elimu na kurahisisha tathmini sahihi ya uelewa wa wanafunzi bila kuwalazimisha kufuata kiwango kilichopandishwa kiholela.

Nchini Uganda katika kitengo cha Kiswahili, pale ambapo hoja kuhusu msamiati mgumu, mwongozo wa tathmini au kiwango cha mitihani zinanyamazishwa, hatutakuwa tukiboresha mfumo wa Kiswahili. Wanaojiita werevu mara nyingi wanadanganya mfumo badala ya kuangalia uhalisia wakitumia “hii ni njia sahihi” au “huenda” kama kisingizio cha kutochunguza ukweli.

3. Kukosa Uhakiki: Je, Kiswahili Kinaweza Kuendelea Bila Mchango Halisi?

Je, ni busara gani pale mitihani, mwongozo wa tathmini, na masomo yanapoundwa bila kuzingatia kiwango halisi cha wanafunzi? Je, Kiswahili kinaweza kustawi kama hakuna mtu anayejitahidi kuangalia msamiati, muundo wa maswali na uelewa wa mwanafunzi hata mazingira ya ufundishaji?

Kukosa uhakiki ni hatari isiyoonekana mara nyingi, lakini matokeo yake ni dhahiri. Bila uchambuzi wa kina, mitihani inakuwa chombo cha kudumisha mtindo usioendana na malengo ya mtaala, na fursa za wanafunzi kuonyesha uelewa wao kamili hupotea. Wanaojiita werevu, bila shaka, wanapenda mtindo huu: ni rahisi kusema “huenda” au “labda” na kuendelea na hoja zisizo na msingi, huku Kiswahili kikichelewa kuimarika.

Lakini kwa wale wanaojua thamani ya lugha, ni dhahiri: mitihani na mwongozo vinavyohakikiwa kikamilifu, vikiangalia uhalisia wa mwanafunzi, vinawezesha Kiswahili kustawi. Hii ni njia ya kuhakikisha kuwa lugha hii pendwa ina nafasi thabiti katika elimu na jamii.

4. Njia za Kuokoa Kiswahili: Hekima na Uthubutu

Je, Kiswahili kitastawi kimya, huku woga, “huenda,” na “labda” vikidhibiti mfumo mzima wa elimu? Je, lugha yetu pendwa itakuwa thabiti ikiwa hatutaweka uwazi, hakiki, na ujasiri wa kuthubutu kuiboresha?

Njia ya kwanza ni kuhakikisha mitihani inaundwa kwa uelewa wa mwanafunzi, si kwa kuonyesha umahiri wa mtungaji au kikundi cha “watu werevu.” Mitihani yenye msamiati unaolingana na kiwango cha wanafunzi, maswali yanayohimiza uelewa, na mwongozo wa tathmini unaohakikisha usawa, ndiyo njia ya Kiswahili kustawi.

Njia ya pili ni kuhakiki kila hatua ya mwongozo na maswali, si kwa hofu ya kuonekana kukosoa. Bila uthubutu wa kuchambua maswali, mwongozo, na msamiati, Kiswahili kinaweza kuonekana kuendelea, lakini kimsingi hatutakuwa tukiboresha uelewa na umiliki wa lugha. Hekima inamaanisha kuona tatizo; uthubutu ni kuchukua hatua.

Hatimaye, kujenga utamaduni wa kujadili Kiswahili ni muhimu. Mjadala si kwa ajili ya kugombana, bali ni chombo cha kuona ukweli, kuboresha mfumo, na kuimarisha lugha. Wanaojiita werevu wanaweza kuendelea na “huenda” zao, lakini Kiswahili hakiwezi kuendelea kwa “labda” pekee. Lazima tuchukue hatua, tukithubutu kuibua, kuionyesha, na kuihakiki lugha yetu pendwa.