Kiswahili katika vyombo vya habari nchini Uganda

Vyombo vya habari hutekeleza jukumu muhimu sana katika jamii. Vyombo vya habari ni nguzo kuu za demokrasia pamoja na utendaji kazi. Katika muktadha huu, ni muhimu kutambua kwamba vyombo vya habari ni walinzi wa tabia za umma kwa viongozi waliochaguliwa na walezi kwa nia njema ya watu wengi wanaporipoti juu ya mambo yanayoendelea katika jamii.

Vyombo vya habari huwajibisha viongozi serikalini, biashara, viongozi wa mashirika na dini pamoja na watu wa matabaka mbalimbali. Vyombo vya habari vimekuwa walinzi wa jamii kuwawajibisha watendaji kwa kile wanachosema na kufanya.

Vyombo vya habari vimekuwa
walinzi wa jamii kuwawajibisha watendaji kwa kile wanachosema na kufanya.

Vyombo vya habari pia ni chanzo cha burudani kwa wanajamii wengi. Kwa maelezo haya, vyombo vya habari ni muhimu kwa jamii na hivyo bila hivyo, binadamu kamwe angejua kinachotokea katika ulimwengu unaomzunguka au angekuwa kama aeropleni kusafiri bila dira.

Ni kutokana na hili kwamba, Kiswahili ni lugha inayovuma Afrika Mashariki na Afrika kwa ujumla. Kutokana na hayo, pendekezo la nakala ni kwamba kuna hitaji kubwa la kuelimisha, kuburudisha na kuibadilisha Uganda kwa kukubali lugha ya Kiswahili kama sehemu ya Vyombo vya Habari na jamii kwa ujumla.

Ukuzaji wa Kiswahili ni mojawapo ya malengo makuu ya sera za Jumuiya ya Afrika Mashariki. Hata hivyo, kiasi kidogo tu cha utafiti kimefanywa kuhusu matumizi ya lugha hiyo nje ya nchi zinazozungumza Kiswahili kiasili za Tanzania na Kenya hasa nchini Uganda. Uganda ni nchi ya tatu kwa ukubwa katika eneo la Afrika Mashariki lakini kuna ukosefu wa uelewa kuhusu jukumu la lugha ya Kiswahili katika vyombo vya habari kwa umma.

Kwa kuzingatia kuimarika kwa Jumuiya ya Afrika Mashariki kama muungano wa kisiasa na kiuchumi na mchakato unaoendelea wa Mtangamano wa Afrika Mashariki, Kiswahili katika miaka iliyopita kimekuwa kitovu cha sera za elimu kote katika kanda hili lakini Uganda haijatambulika wazi umuhimu wake katika sekta ya mawasiliano.

Lugha ya Kiswahili inatumika kama kawaida lugha ya pili ya Jumuiya Chini ya Kiingereza na ukuzaji wake ni sehemu muhimu ya jaribio la kuleta watu wa eneo pamoja na kuoanisha mazoea ya biashara na kuvuka mipaka ya nchi bila Matatizo

Tangu 2005, kufuatia marekebisho ya katiba ya Uganda, Kiswahili ni lugha rasmi ya pili nchini (Jamhuri ya Uganda 2006). Kwa marekebisho haya, ilifuata majirani zake wa mashariki na kusini, Kenya na Tanzania mtawalia katika kutambua umuhimu wa lugha hiyo kama lingua franka kati ya miktadha tofauti ya kitamaduni na kilugha.

Hata hivyo, kwa wengi hii ni mbali na jitihada zinazohitajika kuanzisha lugha katika mazoea ya isimu ya Waganda.

Kawoja & Makokha (2009),
kwa mfano, alidai kwamba, zaidi ya kuundwa kwa Baraza la Kiswahili la Afrika Mashariki, kuna haja ya kuwekwa na kuanzisha taasisi za kikanda ili zipewe jukumu la kukuza Kiswahili katika Afrika Mashariki hasa katika sekta ya habari.

Wengine kama vile Mukhuturia (2006) waliona nyanja ya biashara kama msingi wa kuimarisha dhima ya Kiswahili akipendekeza kwamba, mataifa mengi na mashirika ambayo yanafanya kazi katika mipaka ya Jumuiya ya Afrika Mashariki yanapaswa kutumia lugha ya Kiswahili kwa ajili ya kuboresha mawasiliano.
Pengine umakini mkubwa zaidi unaelekezwa katika sekta ya elimu, ambapo Kiswahili kitapokea nafasi kubwa zaidi.

Mukuthuria (2006) anaeleza kuwa “hakuna shaka kuwa lugha ya Kiswahili itashuhudia maendeleo ya haraka nchini Uganda karne hizi tofauti na katika karne tatu zilizopita”, na kufafanua zaidi kwamba “wakati umefika kwa Waganda kuvuka mizozo ya kikabila kutafuta hali ya juu zaidi ili kuendelea na masuala ya maendeleo ya taifa. Ni kwa miale hii ya matumaini ndipo Kiswahili kitakua na maendeleo katika hii
nchi inaweka mustakabali wake wa kuimarisha majukumu yake nchini Uganda”

Mojawapo ya mambo yanayozungumzwa wakati wa kujadili Kiswahili nchini Uganda ni uhusiano wake changamano na lugha ya Kiganda. Imeundwa kama
“Luganda-Swahili controversy” ya PawlikováVilhanová (1996), suala hili lilianza tangu kuanzishwa kwa Kiswahili wakati wa ukoloni.
Wakati huo, viongozi wa kabila la Buganda, ambao walikuwa wamejiweka mashuhuri ndani ya ukoloni walikuwa wakipigania lugha ya Kiganda kuwa lugha ya mawasiliano baina ya makabila nje ya utawala wa Uingereza. Haya yalikuwa mapambano dhidi ya utangulizi na utekelezaji wa Kiswahili ambacho kilikuwa na nafasi katika makoloni mengine ya Afrika Mashariki yaliyomilikiwa na Uingereza.

Mwishowe, mwanzoni mwa karne ya 20, utawala wa kikoloni uliamua kwamba Kiswahili kingepata hadhi rasmi katika eneo na kuepusha mizozo inayoweza kutokea kwa msingi wa kukuza moja tu ya lugha nyingi za walio wachache nchini.

Kiswahili kilikuwa muhimu sana kwa mawasiliano kati ya makabila katika jeshi, ambapo kilikuwa tayari kinatumiwa na jeshi la kikoloni la Waingereza Kenya na Tanzania. Urithi wa matumizi haya ya kijeshi bado unaweza kuonekana leo.

Kiswahili katika vyombo vya habari nchini Uganda

Kama ilivyotajwa awali, vyombo vya habari vinafahamika na wengi kuwa sehemu muhimu ya kukuza matumizi ya Kiswahili ndani ya ukanda huu. Katika mazingira ya vyombo vya habari vya Uganda, Kiswahili kinatumika zaidi katika utangazaji, kwa mfano katika vipindi vya habari kwenye UBC TV Habari na Edwin Nyanchwara Mobegi kwa sasa huduma ya taifa ya utangazaji inayoongozwa na Wizara ya Teknolojia ya Habari na Mawasiliano Nchini Uganda.

Pia, Kuna redio kadhaa zinazotangaza kwa Kiswahili kote nchini kama vile Radio Nyumbani huko wilayani Kamwenge, BBC Swahili, na baadhi ya redio za ndani huko Kasese na sehemu za Mashariki mwa Uganda.

Zaidi ya hayo, Kiswahili kina utamaduni wa muda mrefu kutumika katika mziki wa Uganda, huku msanii maarufu Jose Chameleone akiwa ndiye mfano bora wa Kuendeleza Kiswahili katika sekta ya Sanaa (nyimbo).
Pia, wasanii wengine Kama vile David Lutalo katika baadhi ya nyimbo zake, Bobi wine na wengine wachache ambao huchanganya tungo chache za Kiswahili katika nyimbo zao.

Maswali yanaibuka, “Je, Kiswahili kina nafasi gani kwa sasa katika tasnia ya vyombo vya habari vya Uganda?”, mkazo ulibakia katika aina za jadi za vyombo vya habari na
zinaeleweka kwa upana kama aina zisizo za kidijitali za habari na burudani.

Ikilinganishwa na lugha zinazochukuliwa kuwa muhimu zaidi katika vyombo vya habari, Kiswahili ndicho kinachotumiwa mara chache zaidi nchini Uganda.
Nilichukua wajibu kuwauliza watu kadhaa kupitia kurasa tofauti za mitandao ya kijamii kuhusu nafasi ya Kiswahili katika vyombo vya habari vya Uganda, baadhi
majibu yalishuhudia haja ya kupata Kiswahili katika vyombo vya habari vya Uganda kwa ajili ya maendeleo yake ya haraka.

Katika miaka iliyopita, vituo kadhaa vimezidi kujumuisha utayarishaji wa programu kwa kutumia Kiganda; kwa habari, mahojiano, mijadala ya kisiasa na hata vipindi vingine vya TV, Kiswahili kama lugha ya pili huonekana kwenye UBC TV HABARI pekee. Inatisha na kuweka sera za Uganda shakani.

Gugudde Tv ilikuwa imeanza kukubali vipindi vya mazungumzo ya Kiswahili lakini kwa hakika, shirika la biashara halikupata faida yoyote na likaamua kutupa. Hii inatoa wito kwa serikali kutekeleza kwa mapana na kuweka hatua za kuboresha uzungumzaji wa Kiswahili nchini Uganda kupitia vyombo vya habari.

Kufuatia utafiti huo, inaonekana kuwa changamoto kubwa inayokabili uboreshaji wa hadhi ya Kiswahili nchini Uganda imejikita zaidi katika ukosefu wake na umuhimu katika mawasiliano ya kila siku. Wananchi wanaonyesha mitazamo chanya kuhusu Kiswahili kwa ujumla kama lugha rasmi ya pili nchini Uganda lakini hawapati nafasi ya kuitumia.

Ingawa idadi kubwa ya wananchi wana umahiri wa namna fulani katika Kiswahili, ustadi wao wa kujitathmini uko chini sana.
Inaweza kudhaniwa kuwa kuongezeka kwa juhudi za kutekeleza Kiswahili katika mitaala ya shule na vyombo vya habari kunaweza kusababisha kuimarika kwa viwango vya uelewa na ustadi lakini pia inaweza pia kudhaniwa kuwa ukosefu wa mwinuko utabaki kuwa kizuizi kwa juhudi hizi.

Kuongezeka kwa umuhimu, ujuzi na matumizi ya Kiingereza (kutokana na jitihada za jumla za kuboresha ujuzi wa kusoma na kuandika katika Kiingereza) kunaweza kupunguza nia ya mtu binafsi katika kupata ustadi wa kutosha katika lugha ambayo haichukuliwi kuwa muhimu kwa uwezo wa mtu kufanikiwa katika mazingira yao.

Inaonekana kwamba hasa
katika muktadha ambapo lingua franka inatarajiwa kutumika na wengi katika maeneo ya umma kama vile masoko, biashara ndogo ndogo au kanisani, Kiswahili kinatumika kwa nadra sana, badala yake, katika hali ambapo lugha za kienyeji hazitumiki sana, Kiingereza ndio lugha ya kuchagua/hiari.

Nchini Uganda, kesi ambapo Kiswahili kinatumika kwa kawaida ni pamoja na watu wanaotoka nje ya Uganda na hawajapata elimu rasmi ya muda mrefu kwa mfano watu wanaokuja kutoka DRC/wakimbizi au wanajeshi walioko ndani au nje ya nchi ingawa watu Kama hao sio wengi ukilinganisha na idadi ya Waganda.

Lipi linahitajika kuweka Kiswahili katika vyombo vya habari??