WATU WA ANKOLE.
Watu wa Nkole ni kabila la Kibantu asili ya Uganda. Wanakaa Ankole. Wana uhusiano wa karibu na watu wengine wa Kibantu wa mkoa huo, ambao ni watu wanyoro, wakiga, na watoro. Idadi ya watu ni zaidi 4,187,445 (9.8% ya Uganda). Kuna majina kadhaa ambayo wanaitwa watu hao. Haya ni pamoja na yafuatayo: Ankole, Ankori, Banyankole, Banyankore, Nkoles, Nkore, Nyankole, Nyankore, Omunyankori, Runyankole, Runyankore, Uluyankole, Uluyankore. Nkole wanazungumza Orunyankore, lugha ya Kibantu ya karibu na Maziwa Makuu.
HISTORIA FUPI YA ANKOLE.
Ankole, ambaye pia hujulikana kama Nkore, ni moja wapo wa nasaba kongwe za jadi nchini Uganda.
Kama vikundi vingine vya Kibantu, asili ya Banyankore inaweza kufuatiliwa hadi eneo la Kongo. wahenga hushikilia kwamba mkaaji wa kwanza wa Ankole alikuwa Ruhanga (muumba), ambaye inaaminika kuwa alitoka mbinguni kutawala dunia. Inaaminika Ruhanga alikuja na wanawe watatu Kairu, Kakama na Kahima.
Kuna hadithi kuhusu jinsi Ruhanga alivyotoa mtihani wa kujua ni nani kati ya wanawe angekuwa mrithi. Jaribio linasemekana lilikuwa la kuweka vyungu vilivyojaa maziwa mapajani mwao usiku kucha. Mwisho wa siku, mtoto mdogo wa kiume, Kakama, anasemekana kuwa alifaulu mtihani huo akifuatiwa na Kahima na wa mwisho alikuja mtoto wa kwanza aliyewazidi umri Kairu.
Kwa kuangalia ufaulu katika mtihani huo, Ruhanga inasemekana kuwa aliamuru kwamba Kairu na Kahima watamtumikia ndugu yao Kakama. Baada ya hapo alirudi mbinguni, akimuacha Kakama au Ruhanga, kama alivyoitwa pia, kuitawala nchi.
Hadithi hii inaonyesha utabaka wa kijamii katika jamii ya Ankole. Ilitungwa ili kusudi kuwafanya Bairu wakubali nafasi yao ya utumishi kwa Bahima kama wakubwa na viongozi wao walioaminika kitambo.
HISTORIA FUPI YA UFALME WA ANKOLE.
Ufalme wa Ankole unasemekana ulianza mapema katika karne ya 15,
Hapo awali, Ankole ilijulikana kama Kaaro- Karungi na neno Nkore linasemekana kuwa liliundwa wakati wa karne ya 17 kufuatia uvamizi mbaya wa Kaaro-Karungi na Chawaali, aliyekuwa mfalme wa Bunyoro-Kitara wakati huo.
Ufalme wa Bunyoro-Kitara ulikuwa miongoni mwa falme zenye nguvu za kushinda simba kote Afrika Mashariki kutoka karne ya 16 hadi 19.
Mnamo Oktoba 25, 1901 neno Ankole lilianzishwa na watawala wa kikoloni wa Briteni kuutambua kama ufalme mkubwa ambao uliundwa kwa kuongeza kwa Nkore ya awali.
Falme za zamani zilizojitegemea za Igara, Sheema, Buhweju na sehemu za Mpororo kwa kukubali na kusaini makubaliano ya Ankole.
Jamii ya Ankole iligawanywa katika makundi mawili yaani kundi la Bahima (watu mashuhuri na wafugaji) na Bairu (wakulima ), ambao waliishi pamoja kwa amani na walitegemeana.
Watu wa Ufalme wa Ankole wanaitwa Banyankole na wanazungumza lugha inayoitwa Runyankole.
Banyankole ni wenyeji wa wilaya za leo za Mbarara, Buhweju, Bushenyi, Ibanda, Isingiro, Kazo, Kiruhura, Mitooma, Ntungamo, Rwampara, Rubirizi na Sheema zilizoko magharibi mwa Uganda.
Huko Ankole, ng’ombe walikuwa mali ya kuthaminiwa zaidi katika maisha yao; kutoa maziwa, samli (ghee), nyama ya ng’ombe na ngozi. Ng’ombe walikuwa hali ya thamani na njia ya kubadilishana na kusaidiana katika Ankole.
Ng’ombe walikuwa njia ya ulipaji wa mahari na ng’ombe wengine maalum walitumiwa katika mila za kidini na pia sherehe za kitamaduni na kisiasa. Ng’ombe wa Ankole wenye pembe ndefu walithaminiwa zaidi kwa sababu walikuwa wanaweza kufugiwa katika hali ya hewa ya aina yeyote ile na walikuwa sugu kwa magonjwa mengi.
Ng’ombe alithaminiwa kwa kurejelea wingi wa maziwa wanaopata kutoka ng’ombe huyo: kwa saizi yake na urefu, rangi ya mwili wake, na kwa sura na weupe wa pembe zake ndefu, pamoja na asili yake.
Watu wa Ankole waliamini sana Mtu Mkuu ambaye alikuwa anaitwa Ruhanga maanake (muumba). Makao ya Ruhanga yalisemekana kuwa mbinguni, juu ya mawingu. Ruhanga aliaminika kuwa ndiye mtengenezaji na mtoaji wa vitu vyote.
Pia, Iliaminika kwamba watu wabaya wangeweza kutumia uchawi kuingilia matakwa mema ya Ruhanga (mungu) na kusababisha afya mbaya, ukame, kifo au hata kusababisha kubomoka kwa ardhi na miongoni mwa mabaya mengine kiumbe hai anaweza kurushia mwenzake.
MWANZO WA UFALME WA ANKOLE
Bagyendanwa, ilikuwa Ngoma ya Kifalme ya ufalme wa Ankole.
Wasomi wengine wanaamini kuwa Ankole mwanzoni ilikuwa ikichukuliwa na Bairu ambao walijulikana sana kwa kilimo wenye asili ya Kibantu. Baadaye, Bairu walikubali wafugaji waliohama kutoka Ethiopia kusini kuingia eneo lao. Wafugaji hawa badaaye walishinda Bairu na kujitangaza kuwa watawala wa nchi.
Kulingana na wataalam wengine, Bairu wengi walikuwa watumishi na Bahima walikuwa tabaka kubwa la watawala. Kwa sehemu kubwa makabila hayo mawili yalishirikiana kwa amani.
Wakati Waingereza walipoiweka Uganda chini ya utawala na mamlaka yao mnamo 1888, ufalme wa Ankole ulikuwa ufalme mdogo sana uliotawaliwa na mfalme (Mugabe) aliyekuwa na nguvu nyingi kabisa. Mnamo 1901 Waingereza walipanua ufalme kwa kuunganisha na falme ndogo kama hizo za Mpororo, Igara, Buhweju, na Busongora.
Nguvu za Omugabe zilipunguzwa sana mara tu ufalme wake ulipodhibitiwa kisheria na kikatiba. Lakini, kama Omugabe wa Ankole, alikuwa bado na haki ya vyeo vyote, hadhi, na ukuu ambao uliambatanishwa na ofisi yake chini ya sheria na mila za Ankole. Uhusiano wa kisiasa uliohusisha utumwa na utunzaji haukuwepo chini ya utawala wa Briteni ingawa Bairu walikejeliwa na kudharauliwa.
Kufikia 1752 Omukama Kamurari II alikuwa kwenye kiti cha enzi cha Mpororo hata hivyo alinyakuliwa na kaka yake Kahaya Rutindangyezi, ambaye alichukua kiti na katika enzi zake kugeuza macho tu kuona ufalme unasambaratika baadaye na kugawanyika katika majimbo sita.
Kwa kweli uongozi wa machifu ulitawaliwa na wanawe. ; moja ambayo ilikuwa Igara (kitambo Ufalme wa Igara uliotawaliwa na Omukama; “mfalme”), ambapo Ntungamo inapatikana sasa. Ilifanikiwa zaidi kuliko baadhi ya machifu wengine watano kufuatia kusambaratika kwa ufalme wa Mpororo na ikabaki imara katika karne ya 18, sio kwa sababu tishio lake kuu bali ufalme wa Ankole (Nkore), ulikuwa umeshikwa na wasiwasi wa ndani ukiacha pengo kidogo au uwezo wa upanuzi wa nje.
Pamoja na hayo, viongozi machifu wa Mpororo waliobaki hawakutambuliwa na Waingereza kwasababu illizingatiwa kuwa ndogo sana, dhaifu na isiyo na maana kuidhinisha masilahi yoyote ya kiutawala au nyingine.
Kwa hivyo uongozi wa machifu sita ambao hapo awali walikuwa wa ufalme wa Mpororo baadaye walipokelewa na kupitishwa katika Ufalme wa Ankole mnamo 1901.
Mnamo 1878 Omukama wa Igara aliyekuwa anatawala wakati huo aliambiwa na Waingereza kusafiri kwenda Mbarara kusalimiana na mfalme wa Ankole. Hata hivyo badala ya kukabiliwa na aibu za kufanya hivyo alijiua kwa kujichoma kisu tumboni.
Lakini, kama “Omugabe wa Ankole” (mfalme wa Ankole) alikuwa na haki , mamlaka, hadhi, na ukuu ambao uliambatanishwa na ofisi yake chini ya sheria na mila za Ankole.
Uhusiano wa kisiasa uliotegemea kufanyia wengine kazi (serfdom,) utumwa, na utunzaji haukuwepo chini ya utawala wa waingereza, ingawa Bairu walipunguzwa na kudharauliwa.
Kama ilivyotajwa hapo awali, ufalme wa Ankole wakati huo ulinusurika katika hali ya sherehe chini ya utawala wa Waingereza wakati wa uhuru hadi kufutwa rasmi mnamo 1967 na Rais Milton Obote. Omugabe wa mwisho (23) wa nasaba alikuwa Gasyonga II (1944-1967) (hapo juu) ambaye wakati huo alilazimishwa kujiuzulu na majukumu yakafutwa kwa kufuatilia katiba mpya ya Jamhuri ya Uganda.
Baada ya kipindi cha kati hadi 1993 na Gasyonga II ambaye alikufa kwa muda mnamo 1983, mtoto wake John Patrick Barigye alitawazwa kama Ntare VI mnamo 20 Novemba 1993 lakini kutawazwa huko kulifutwa na serikali ya Uganda mnamo tarehe 4 Desemba 1993.
Natare IV alikufa tarehe 14 Oktoba 2011 na alifuatiwa na mtoto wake wa pili Charles Aryaija Rwebishengye kutoka kwa ndoa yake ya pili ambaye alikuwa mwanafunzi wa Huduma ya Jamii na maendeleo ya kijamii (SWASA) wa Chuo Kikuu cha Kikristo cha Uganda wilayani Mukono. (Uganda christian university).
Kama ilivyokuwa kwa baba yake, hakutawala kwani ufalme huo haukuwahi kunukuliwa na Rais Museveni mnamo 1993 chini ya Sheria ya Watawala wa Jadi ambao ulishuhudia falme nyingine kama Buganda, Bugisu, Busoga, Tooro na nyengine ambazo katika Uganda ya kisasa zimerejeshwa na kunukuliwa upya.
Wengine wanaamini kuwa Ankole haikuwa kwa sababu Museveni anatoka eneo hilo na hakutaka kuona “watawala” wawili wanaoshindana sio tu kwa nguvu bali kwa msaada wa wenyeji ingawa kuna uwezekano mkubwa ni kwamba ilizingatiwa kisiasa kwamba marejesho yoyote yanaweza kusababisha matata na kushindana kwa Bahima (wafugaji) na Bairu (wakulima) mivutano ya kihistoria kama Bahima (inaaminika hapo awali walifika kama watu wahamaji kutoka eneo la Bahr el Ghazal la Sudan Kusini ya leo) wakifanya kama watu wa juu, wakionyeshwa na umiliki wao pekee wa ng’ombe na baadaye kukuzwa na Wazungu.
Siku za kisasa wilaya ya Ntungamo ilikuwa wilaya kubwa ambayo iliundwa mnamo 1993 kutoka wilaya mbili za Bushenyi na Mbarara, kaunti tatu za Kajara, Rushenyi na Ruhaama pamoja na sehemu ya kaunti ya Rwampara ambayo kwa pamoja iliunda mipaka ya wilaya ya Ntungamo.
Muda mwongo mmoja uliopita mji wa Ntungamo yenyewe imekuwa karibu mara mbili ya idadi ya watu na leo hii ni mojawapo ya miji inayojulikana zaidi kusini-magharibi mwa Uganda.
Mji na wilaya ya Ntungamo pia ina “watoto wapenzi” kutoka kwa Janet Keinembabazi Kataaha Museveni, mke wa rais na Waziri wa Elimu na Michezo wa Uganda; Meja Jenerali Mugisha Muntu, Rais wa Muungano wa Mabadiliko ya Kitaifa (ANT) ,; Jaji Richard Buteera ambaye kwa sasa ni jaji wa Mahakama Kuu ya Uganda bila kumsahau mke wa kipenzi cha vijana msanii maarufu aliyebadilika kuwa mwanasiasa hodari mh Robert Kyagulanyi Ssentamu Barbie Itungo Kyagulanyi naye anazaliwa huko.
Inasemekana pia, kiongozi ambaye ametawala Uganda kwa takribani miongo minne Rais Museveni mwenyewe alizaliwa Ntungamo mnamo tarehe 15 Agosti 1944.
Hata hivyo, wafugaji Hima (pia wanajulikana kama Bahima) walianzisha utawala juu ya Iru wa kilimo (pia wnajulikana kama Bairu) muda kabla ya karne ya kumi na tisa. Hima na Iru walianzisha uhusiano wa karibu kulingana na biashara na utambuzi wa ishara lakini walikuwa washirika ambao kiundani hawakushikana moja kwa moja katika mahusiano haya.
Bairu walikuwa duni kihalali na kijamii kuliko Bahima na tatizo lilikuwa kwamba Bahima walimiliki ng’ombe ambao Bairu hawakuweza. Vikundi hivyo viwili vilihifadhi vitambulisho vyao tofauti kupitia sheria zinazokataza kuoana na, wakati ndoa hizo zilipotokea, suluhisho ilikuwa kuzifanya kuwa batili na kuzivunja maramoja.
Bahima walitoa bidhaa za ng’ombe wao ambao vinginevyo hawakupatikana kwa wakulima Bairu. Hii ni kwasababu idadi ya Bahima ilikuwa ndogo sana kuliko idadi ya Bairu. Kwahivyo, zawadi na ushuru zilizohitajika kutoka upande wa Bahima zingetolewa kwa urahisi.
Sababu hizi labda zilifanya mahusiano ya Bahima-Bairu kuvumiliwa lakini sio kwa halali. Ufalme wa Ankole ulipanuliwa na eneo linalounganisha kusini na mashariki.
Mara nyingi, wafugaji (Bahima) walioshindwa kupata ng’ombe wa kufuga walijumuishwa katika jamii ya Bahima na kuchangiliwa kwasababu ilikuwa ni kuwaaibisha. Idadi kubwa ya watu wa kilimo (Bairu) walichukuliwa kama watumwa na kurejelewa kama wahalifu wa kisheria. Inasemekana idadi chache sana ya Bairu iliweza kumiliki ng’ombe na Bahima wangefanya juu chini kuwanyakuwa ng’ombe wao hao.
Jamii ya Ankole ilikuja kubadilika na kuwa na mfumo wa kiwango cha juu, ambapo hata kati ya wasomi wanaomiliki ng’ombe, uhusiano wa mmoja kwa mwengine ulikuja kuheshimiwa ili kudumisha utulivu wa kijamii.
Wanaume walitakiwa kumpa ng’ombe (omugabe) kuonyesha uaminifu na ustaarabu wao na kuashiria ushindi katika uvamizi wa ng’ombe. Pia waliamini kuwa mfalme anawaombea baraka za ulinzi wa ng’ombe wao kutoibwa na kuvamiwa.
Uaminifu huu mara nyingi ulijaribiwa na mahitaji ya mfalme kuhudumia kazi za jeshi ya ufalme. Kwa malipo hayo, ni kushukuru na kutia motisha utumishi wa jeshi la ufalme. Mtu alipata ulinzi kutoka kwa mfalme, wote kutoka kwa maadui wa nje na mabishano ya vikundi vya wamiliki wengine wa ng’ombe.
Mugabe aliidhinisha machifu wake wenye nguvu zaidi kuajiri na kuongoza wanajeshi kwa niaba yake ili kulinda mipaka ya Ankole. Wanaume Wahima tu ndio wangeweza kutumikia jeshi. Hata hivyo, marufuku ya mafunzo ya kijeshi ya Bairu yaliondoa tishio la uasi lililokuwa limepangwa na Bairu.
Tabia za Bairu pia ziliashiria katika katazo la kisheria dhidi yao kumiliki ng’ombe. Na, kwa sababu ndoa zilihalalishwa kupitia ubadilishanaji wa ng’ombe jambo hili lilisaidia kuimarisha na kukataza ndoa kati ya Bairu na Bahima.
Bairu pia walinyimwa nafasi za kusimama kama viongozi wa ngazi za juu wa kisiasa, ingawa mara nyingi waliteuliwa kusaidia viongozi wa vijijini sio wale wa juu.
Bairu walikuwa na nafasi ya kulalamika juu ya ubaguzi huu lakini wengi wao walikuwa maskini ambao ilikuwa nadra sana kusikika. Wanaume wa Bairu walikuwa na nafasi ya kumwomba mfalme kumaliza ubaguzi usiofaa lakini kwao wenyewe wakajifinya wanyonge.
Kutoridhika kwa wengi wao kulifanya kazi kuharibu utawala wa Bahima wa Ankole. Upotovu wa nidhamu kwa Bahima kulifanyika licha ya marufuku ya kuoana na watoto wao kwa Bairu. Mara nyingi Bahima walidai haki zao kama wamiliki wa ng’ombe, na kusababisha ugomvi na uvamizi wa ng’ombe za Bairu.
Ndoa na Familia za Ankole.
Ndoa; Wakati wasichana walipotimiza miaka minane au tisa, haswa kati ya Bahima, maandalizi ya ndoa yakaanza.
Hawakuwa huru tena kukimbia na kucheza bila kudhibitiwa kwa namna moja au nyingine.
Wasichana walikuwa wakiwekwa ndani ya nyumba, ambapo walikula ugali wa mtama na nyama ya ng’ombe na pia walilazimishwa kunywa maziwa kwa wingi ili wanepe.
Kuwa mnene ulikuwa unahusishwa na uzuri/urembo, na kunywa maziwa kunasemekana kuchangia uzuri wa mtu kisura na kimwili.
Mara tu matiti ya msichana yalipoibuka, alionywa na wazazi wake kujiepusha na vitendo vya ngono ambavyo vinaweza kusababisha ujauzito na kudhalilisha familia.
Hapo zamani ujauzito nje ya ndoa uliadhibiwa kwa kifo au kufukuzwa nyumbani.
Baba wa Mnyankole mara kwa mara akisaidiwa na jamaa zake, alilazimika kupata mke wa mtoto wake kwa kulipa mahari/utajiri uliohitajika. Mahari/utajiri huu ulijumuisha ng’ombe wawili, mbuzi watatu, na vyungu kadhaa vya pombe kati ya Bairu.
Kati ya Bahima Iliweza kuwa wastaani ng’ombe wawili hadi ishirini, kulingana na jinsi mtu alivyotajirika.
Ndoa ziliweza kupangwa na wazazi wa wenzi hao au mvulana kupendekeza msichana wakati wa ujana.
Mara baada ya kulipwa mahari, maandalizi ya harusi huanza. Siku ya harusi baba ya bi-harusi anamchinja ng’ombe dume (bull) kwa chakula. Aina nyingine za vyakula na kiasi kikubwa cha pombe viliandaliwa kwa ajili ya karamu nyumbani kwa bi-harusi.
Hii inafuatiwa na karamu nyingine nyumbani kwa bwana harusi ambapo ndoa inakamilikia.
Katika sherehe za harusi shangazi ya msichana huyo alitakiwa kuthibitisha kuwa bwana harusi ana nguvu za kitanda na kuhakikisha kuwa bi-harusi alitetea ubikira (virginity) wake kabla ya ndoa kukamilika.
Wakati wa sherehe ya harusi, msichana angeandamana na miongoni mwa wengine shangazi yake kufanikisha mila hizo.
Baadhi ya mila hudai kwamba mume angefanya ngono kwanza na shangazi kabla ya kuendelea kufanya mapenzi na bi-harusi.
Hadithi nyingine inasema kwamba jukumu la shangazi lilikuwa kuthibitisha uwezo wa bwana harusi kwa kutazama tu au kusikiliza ngono kati ya bwana harusi na mpwa wake. Inasemekana kuwa jukumu lake lilikuwa kumshauri msichana huyo jinsi ya kuanza ndoa kwani Ankole, wasichana walipaswa kuwa na ubikira hadi kuolewa kirasmi.
Tamaduni hizi za kwanza maswali yanabaki kunichukiza kwasababu mara nyingi shangazi angekuwa mwanamke mzee karibu umri sawa na mama wa bwana harusi, sasa ingefanyikaje kulala na mvulana kijana wa miaka changa hiyo-pamoja na nguvu zake! Hivyo kando, tamaduni na mila nyingine zilishikilia kwamba, Ikiwa wazazi wa msichana walijua kwamba binti yao hakuwa na ubikira, habari hii ilikuwa inawasilishwa kwa mume kabla kwa kukabidhiwa msichana.
Kati ya zawadi nyingine zikiwemo sarafu iliyotoboleka au kitu kingine kilicho na kashimo ndanicho vingetolewa.
Tofauti ya kijamii kati ya Bahima na Bairu ilianzishwa kwa kuzuia kuoana kati yao. Bahima wangeona ni chukizo kuoa Mwiru.
Sio hivyo tu bali, ilikuwa ni kinyume cha sheria kwa Muhima kumpa Mwiru ng’ombe. Wanaume wa sehemu ya Bairu hawakuwa na ng’ombe wa kutoa mahari kuoa mke wa Muhima kwani kile tu walikuwa nacho ni ng’ombe wasio na tija na ndama wa ng’ombe dume (bull calves). Ng’ombe walikuwa muhimu sio tu kwa uhalali wa ndoa lakini pia kwa uhalali wa watoto waliozaliwa nje ya uhusiano wa ndoa.
Mwanamke asiye na watoto hana hadhi yoyote kati ya Banyankole, na wanawake wengi walipenda/wanapenda kuolewa na kuzaa watoto wengi.
Ikiwa mwanamke hawezi kuzaa watoto, mumewe anaweza kufikiria kuchukua mke wa pili. kuoa mke mmoja ulikuwa ukawaida ingawa kuoa zaidi ya mmoja halikukatazwa.
Mfalme wa Ankole (Mugabe) na tajiri Banyankole walikuwa wanahusiana sana na mitala/kuoa mke zaidi ya mmoja. Leo ndoa ya mke mmoja inabaki kuwa njia kuu ya ndoa iliyoathiriwa na nchi za Magharibi, Ukristo, elimu, na mitindo ya jadi ya Banyankole.
“OKUTEERA ORUHOKO” KATIKA NDOA ZA ANKOLE.
“Okuteera oruhoko” ni msemo uliotumiwa kueleza mila ambapo mvulana ambaye wasichana walikataa kimakusudi kumpenda au ambaye msichana fulani alikuwa amemkataa angeweza kumlazimisha msichana huyo kuolewa naye ghafula bila ridhaa/uelewa wake.
Zoezi la “okuteera oruhoko” lilikuwa tabia ya jamii ya jadi ya Ankole lakini kuwepo kwake bado kunaonekana.
Jamii ilishutumu tabia hii lakini ilikuwa ya kawaida na yenye manufaa kwa wengi ambao hawakujiweza.
Mfano nakumbuka kwetu Ibanda kijijini kiitwacho Kanshenshero kuna mvulana ambaye sura yake na maishake hayakuthaminiwa na msichana yeyote. Kijana huyo aliitwa Ruhara. Ruhara alikuwa na ugonjwa wa upele mwili mzima. Alijichukia mwenyewe na hakuweza kutoka nyumbani. Wakati wake wa kuoa ulifika, hakukumbushwa wala kupigiwa kengele, alijikuta kitandani na bibi mrembo wa kuthaminiwa. Hakukubali lakini ndoa ikaanzia hapo. Hiyo ndio faida ya zoezi hili hasa kwa wale wenye ulemavu na wasiojiweza kifikra.
Pengine, yule mwenye kukatazwa na wasichana alipaswa kutozwa faini kwa kulipa mali nyingi kabisa ya bi-harusi.
Kulikuwa na njia mbalimbali ambazo zoezi hili lingefanyika.
Njia moja kama hiyo ilikuwa kwa kutumia jogoo. Mvulana ambaye alitamani kuoa msichana fulani ambaye alikuwa amemkataa, angeweza kushika jogoo na kwenda kwenye boma/nyumbani kwa msichana, kumtupa jogoo ndani na kukimbia.
Msichana ilibidi apelekwe nyumbani kwa mvulana mara moja kwa sababu iliaminika na ilihofiwa kwamba iwapo jogoo akiwika wakati msichana bado yuko nyumbani, akikataa kumfuata mvulana au kufanya maandalizi, yeye au mtu mwingine katika familia atakufa papo hapo.
Aina nyingine ya “Oruhoko” ilifanywa kwa kupaka unga wa mtama kwenye uso wa msichana huyo.
Ikiwa mvulana akipata fursa ya kumkuta msichana akisaga mtama angechukua unga kutoka kwenye trei ya kupepeta inayotumiwa kukusanya unga huo unapotoka kwenye jiwe la kusagia na kumpaka msichana huyo usoni.
Mvulana angekimbia na mipango ya haraka ingefanywa ya kumpeleka msichana kwani ucheleweshaji wowote na visingizio vinaweza kusababisha matokeo hasi yani kifo cha yeye au mwingine katika familia papohapo.
Katika upande wa Bahima, kulikuwa na njia nyingine tatu ambazo “okuteera oruhuko” kungefanywa.
Mojawapo ilikuwa ni mvulana kuweka kamba ya kufunga ng’ombe shingoni mwa msichana kisha kutamka hadharani kwamba amefanya hivyo ..“yakikoraaaa”... (tendo la ngono).
Njia Ya pili ilikuwa ni kuweka mmea unaojulikana kwa jina la “orwihura” juu ya kichwa cha msichana.
Njia ya tatu ilikuwa ya mvulana kupaka maziwa kwenye uso wa msichana wakati wa kukama ngombe. Ikumbukwe kwamba jambo hili liliwezekana tu ikiwa msichana na mvulana walikuwa wanatoka katika koo tofauti.
“Oruhuko” lilikuwa jambo la hatari na la kudhalilisha. Kwa kawaida lilijaribiwa kwa wavulana ambao walishindwa kuwa na njia mbadala za kupata wapenzi.
Ikiwa mvulana hakuwa na bahati ya kutosha kutoroka na kukimbia kwa kasi zaidi kuliko jamaa za msichana, hata hivyo kawaida ilifanywa kwa ghafla ili kabla ya jamaa za msichana kujipanga vizuri, mvulana awe tiyari ameshaondoka.
Adhabu hiyo kawaida ilikabidhiwa kwa mvulana kupitia malipo ya mali nyingi za bibi harusi. Angelipa malipo mara mbili au hata zaidi.
Ng'ombe wa ziada ambao waliombwa kabla hawakurudishwa ikiwa ndoa itavunjika.
KUZALIWA KATIKA ANKOLE.
Banyankore hawakuwa na desturi za kipekee za kuzaliwa.
Kwa kawaida mwanamke alipokuwa akijifungua kwa mara ya kwanza, alikuwa akipelekwa kwa mama yake. Wanawake jasiri, na wengi wao walikuwa wajasiri waliweza kujifungua peke yao bila kuhitaji mkunga (midwife).
Ingawa, ikiwa mambo hayakwenda vizuri, mkunga kaimu (acting midwife) kwa kawaida mwanamke mzee angeitwa.
Baada ya kuzaliwa kwa mtoto, kondo la nyuma na kitovu kilitibiwa kwa taratibu za kitamaduni na mkunga aliyesaidia kuzaa. Hii ilifikiriwa kuwa muhimu ili kumlinda mama na mtoto wake kutokana na madhara. Mkunga huyo pia alikuwa anaaminika kwa na ustadi wa dawa za mitishamba ambazo zilitumika kupunguza uchungu wa kuzaa na kupunguza ugumu wa kujifungua
Ikiwa uzazi (afterbirth) ulikataa kutoka kwa urahisi na haraka baada ya mtoto, dawa fulani lingempewa mwanamke. Ikiwa madawa ya kawaida haikuweza kuuondoa, mume wa mwanamke alitakiwa kupanda na chokaa (mortar) hadi juu ya nyumba na kupiga kelele na kuitupa chokaa chini kutoka juu ya nyumba.
KUPEWA MAJINA KATIKA TAMADUNI ZA ANKOLE.
Mtoto aliweza kupewa jina mara baada ya kuzaliwa. Zoezi la kawaida lilikuwa baada ya mama kumaliza siku akiwa katika kifungo kilichojulikana kama “ekiriri”.
Mwanamke angejifungia mwenyewe kwa siku nne ikiwa mtoto ni mvulana na siku tatu ikiwa mtoto ni msichana.
Baada ya siku tatu au nne, jinsi itakavyokuwa wanandoa wangeanzisha tena uhusiano wao wa kimapenzi katika mazoezi yanayojulikana kama “okucwa eizaire”.
Kuzaliwa kwa mapacha kulionekana kuwa janga. Washiriki wa familia hiyo walizuiliwa nyumbani na hawakuweza kuondoka hadi desturi, kutia ndani kuchinja kondoo, zifanyike. Desturi hizi pia zilihusisha tambiko ambapo watu wa ukoo walikusanyika pamoja ili “kumpa mmoja wao jina.”
Majina yalitegemea madai ya matakwa ya mmoja wa mababu, siku au msimu wa kuzaliwa kwa mtoto, au hali nyingine maalum.
Katika umri wa takriban miezi minne, kati ya Bahima, mvulana aliwekwa na baba yake juu ya migongo ya ng’ombe wawili ambao walikuwa wakfu kwa mvulana. Baada ya hayo, shimo lilitobolewa kwenye sakafu ya kibanda alicholazwa mtoto huyo huku akipewa jina la mmoja wa mababu zake.
Miongoni mwa Bairu, mila ya kuwapa wavulana majina ilikuwa sawa lakini haikuhusisha ng’ombe. Jumuiya nyingi za Afrika Mashariki hufunza watoto wachanga kuketi kwa kushirikiana na sherehe za kuwapa majina na wanaweza hata kuwa na sherehe maalum za kukaa mara mtoto anapofikia hatua hii muhimu. Mafunzo hayo husababisha watoto kujifunza kuketi bila kusaidiwa takriban mwezi mmoja mapema kuliko watoto wa Magharibi.
Jina alilopewa mtoto lilitegemea uzoefu wa kibinafsi wa baba na mama wakati ambapo mtoto amezaliwa, siku za wiki, mahali pa kuzaliwa, au jina la babu.
Jina lingepewa na baba, babu, na mama wa mtoto lakini, chaguo la baba kwa kawaida lilichukua nafasi ya kwanza.
Majina yaliyotolewa yalikuwa ni vitenzi au nomino ambazo zinaweza kuonekana katika usemi wa kawaida. Mara nyingi majina pia yalionyesha hali ya akili ya watu waliopewa mamlaka ya kumpa jina mtoto.
Kwa mfano, jina kaheeru miongoni mwa wanyankole lilionyesha ukweli kwamba mume alishuku kwamba mwanamke huyo alipata mtoto nje ya familia. Katika utamaduni wa Ankole hasa katika upande wa Bahima lilikuwa jambo la kawaida kwa mwanamke kufanya mapenzi na wakwe zake na hata kuzaa nao watoto.
Watoto kama hao hawakuangaliwa tofauti na watoto wengine katika familia.
Wimbo wa Ankole.
“Ensi Nkore” ni wimbo rasmi wa Ufalme wa Nkore. ukitafsiriwa kama “Ardhi Yetu Nkore”, wimbo ulikuwa unaimbwa wakati wowote shughuli za Ufalme zilipokaribia kuanza.
Hata ingawa Ufalme bado haujarejeshwa rasmi. wapiganizi mbali mbali wa Ufalme na mirahaba huimba wimbo huu kabla ya sherehe rasmi. Inasemekana kuwa miongoni mwao kuna Kikundi cha Nkore ambacho kimeunda ofisi iliyowekwa juu ya kilima cha Kamukuzi, huko Mugaba House Mbarara, Uganda.
Chorus
Ensi Nkore, Ensi Nkore,
Ensi Nkore, etushemeza
Katweyongyere kweshongora Ensi Nkore.
Ensi Nkore, ensi Nkore, etushemeza
Ardhi Nkore, Ardhi Nkore,
Ardhi Nkole, inatufurahisha,
Tunazidi kuimba ardhi Nkore,
Ardhi Nkore inatufurahisha.
Twena twananuka ahabw’egyo migisha
Nyamuhanga ei y’aturondeire
Okutwara ensi yaitu egi Kaaro omumaisho
Kandi n’okugyebemberagye
Verse II
Titurikwebwa agomamanzi agakare
Agayombekire ensi yaitu
Gakagitunguura ekagyenda omumaisho
Kandi nabagijwereire eshagama.
Verse III
Twena twesimire ebirungi bya Kaaro
Enshozi, empita; n’emigyera
‘Matungo ebihingwa n’abantu abarungi
Kandi na Rubambansi Omugabe.
KALENDA YA ANKOLE.
Kalenda ya Nkore iligawanywa katika miezi 12. Miezi hii ilitumwa majina kulingana hali ya hewa na shughuli zinazofanywa katika kipindi hicho.
Kalenda ya Ankole.
| Omwezi/month | Mwezi/month |
| Biruuru. | Januari. |
| Kaatambuga. | Februari. |
| Katumba. | Machi. |
| Nyeikoma. | Aprili. |
| Kyabahezi. | Mei. |
| Kahingo. | Juni. |
| Nyeirurwe. | Julai. |
| Kamena. | Agosti. |
| Kicuransi. | Septemba. |
| Kashwa. | Oktoba. |
| Museenene. | Novemba. |
| Muzimbezi. | Desemba/disemba. |
LUGHA YA ANKOLE.
Nkore (pia inaitwa Nkole, Nyankore, Nyankole, Orunyankore, Orunyankole, Runyankore na Runyankole) ni lugha ya Kibantu inayozungumzwa na Nkore (“Banyankore”) wa kusini-magharibi mwa Uganda katika mkoa wa zamani wa Ankole.
Runyankole inazungumzwa hasa katika wilaya za Mbarara, Bushenyi, Ntungamo, Kiruhura, Ibanda, Isingiro, Rukungiri na sehemu za wilaya za Kitagwenda.
Kuna maelezo mafupi na mwongozo wa kufundisha kwa lugha hii, iliyoandikwa na Charles V. Taylor mnamo miaka ya 1950, na kamusi ya kutosha iliyochapishwa. Lugha hii inazungumzwa na takriban Waganda wote katika sehemu hii ya magharibi.
Baadhi yao pia huzungumza Kiingereza, haswa katika miji. (Kiingereza ni lugha rasmi nchini Uganda, na lugha inayofundishwa shuleni ingawa kuna mpango wa kuanza kufundisha masomo ya kisayansi kwa kutumia lugha za kimama ambao mpango umependekezwa na waziri wa elimu na michezo Mh:Janet Museveni)
Lugha ya Runyankore inafanana na rukiga wastaani asilimia (84-94). Wataalamu wengine wanasema kuwa ni lahaja za lugha moja, lugha inayoitwa runyankore-rukiga. Hii ni kwa maana kwamba takribani maneno yote katika lugha ya runyankore yanafanana na rukiga isipokuwa lafudhi/matamshi ya lugha hizo mbili hutofautiana kiasi. Kwamfano /ndaza omuuka/-/ninza omuka/
In many of these languages, nouns are composed of modifiers known as prefixes, infixes, and suffixes.
HADITHI NA NGANO ZA BANYANKORE.
Ngano za wanyankore zilichukua mada kama vile mrabaha, ng’ombe, uwindaji, na maswala mengine makuu ya Banyankole. Wanyama walikuwa wanahusishwa sana katika hadithi hizo.
Hadithi moja inayojulikana sana inahusu sungura na Chui. Sungura na Chui mara moja walikuwa marafiki wakubwa.
Siku moja sungura alienda kwenye bustani yake kwa kilimo, alijipaka udongo kwenye miguu yake na kisha akarudi nyumbani bila kufanya kazi yoyote, ingawa alimwambia Chui kuwa alikuwa amechoka kutokana na kulima usiku kucha.
Sungura pia aliiba maharage kutoka kwenye shamba la Chui na akampiga chenga chui kwamba ni yake mwenyewe.
Hatimaye, Chui aligundua kuwa mazao (maharage) yake yalikuwa yanaibiwa, na akaweka mtego ambao sungura alinaswa akiwa anaiba maharage ya chui.
Wakati sungura alipokuwa amekwama kwenye mtego, mawazo mengi yakamwingilia na akakumbuka jinsi atakavyoaibika akigunduliwa na rafiki yake pamoja na jamii nzima. Rafiki yako ndiye adui wa kwanza, Sungura hakukaa kimya bali alimwita mbweha ambaye alikuja na kumsaidia kutoka mtegoni.
Baada ya muda mchache, Sungura alimsawishi mbweha kuweka mguu wake mwenyewe kwenye mtego ili kuona jinsi unavyofanya kazi. Mbweha hakufikiria matokeo lakini akaweka mguu. Mara moja mbweha alishikwa na mtego.
Sungura kisha akakimbia kushinda upepo na kumwita Chui. Hasira ilimzidi chui na kufikiria nguvu anazotumia kutengeneza shamba lake, alikosa huruma akamuua mbweha mwizi aliyedhaniwa tu bila kuuliza maswali yoyote.
Chui akamshukuru sungura kwakuwa rafiki mwema.
Kwahivyo, Banyankole walitumia hadithi hii kuonyesha kwamba mtu hapaswi kuamini mwenzake asilimia mia kama Chui alivyoamini sungura lakini sungura akamsaliti kwa kumuibia mazao na kumpaka mbweha matope. Mtu hapaswi pia kuchukua hatua haraka sana/kuamua haraka kama vile Chui alifanya na kumuua mbweha ambaye hakuwa na kesi yeyote.
SHUGHULI ZA IBADA, MILA NA DESTURI ZA ANKOLE.
Wasichana walianza kujiandaa kwa ndoa wakiwa na umri wa miaka minane.
Kijadi, katika umri wa mapema sana katika jamii za Banyankore, watoto walianza kujifunza rangi za ng’ombe na jinsi ya kutofautisha ng’ombe wa familia zao na wale wa nyumba nyingine. Wavulana walifundishwa jinsi ya kutengeneza ndoo za maji na visu pamoja na kuwinda wakati mwingine.
Wasichana walifundishwa jinsi ya kutengeneza vifuniko vya vyungu vya maziwa na vyungu vidogo vya udongo (small clay pots).
Kufikia umri wa miaka saba au nane, wavulana walifundishwa jinsi ya kumwagilia maji ng’ombe na ndama ili wasiumizwe na joto.
Wasichana walisaidia mama zao kwa kubeba na kulisha watoto. Wasichana walitarajiwa pia kusafisha vifaa vya kuhifadhia maziwa na vyombo vingine vya chakula.
Miongoni mwa Bahima (wafugaji), wasichana walianza kujiandaa kwa ndoa mapema miaka minane. Walishikiliwa nyumbani ili wasiodoke kufanya kazi ngumu na walipewa maziwa mengi ili wanenepe.
Tendo hili lingefanyika kumtengeneza mtoto msichana kutoshikwa na magonjwa au kupata majeraha. Hadi Leo, uzito na thamani ya maziwa bado inatambulika ukimkuta msichana muhima au mnyankole, shingo inafaa ishikiliwe vizuri.
Miongoni mwa Banyankole, shangazi ya msichana alikuwa ana anahusika katika kumfunza maadili ya kijinsia ya kike mtotoke msichana anayejipanga kuelekea kwenye ndoa.
Siku hizi, shule, marafiki, majarida, na media nyingine nyingi zimechukua nafasi ya mashangazi kwa haraka kufunza vijana maadili hasa wale wanaokaribia kuingia ndoa. Imetambulika kwamba wazazi siku hizi wanawaelekeza watoto wao wa kike kumsikia na kumtazama mchambuzi wa masuala ya jinsia ya kike Ssenga Nantume, jambo ambalo limechangia wengi wao kushindwa kuolewa.
Kijadi, utu uzima ulitambuliwa kupitia kuanzisha familia na ndoa kirasmi. Utajiri wa ng’ombe wengi kwa Bahima (wafugaji) na mazao mengi kwa Bairu (wakulima) zilikuwa alama nyingine za utu uzima.
Hadhi kamili ya watu wazima ilifikiwa kupitia upataji wa familia kubwa na kuihudumia.
Kazi maalum, ufundi, kusimulia hadithi, na kujieleza kwa muziki katika nyimbo na dansi zilikuwa baadhi za burudani zilizofurahisha watu. Hivi sasa, kifo na mazishi hupatikana kwa kiasi kikubwa kupitia itikadi ya dini za Kikristo.
Hata hivyo, kulia na kuomboleza hadharani bado kunafanywa, na washiriki wa familia kubwa wanatarajiwa kuhudhuria maziko. Watu wanatarajiwa kunyoa vichwa vyao kama ishara ya maombolezo.
Miongoni mwa Bahima, ng’ombe huchinjwa kwa ajili ya mlo wa mazishi. Zamani ng’ombe wote waliokomaa wa kundi la marehemu walichinjwa kwa ajili ya kuliwa kwenye mazishi. Mara kwa mara, wajane wa mtu aliyekufa walijiua kwa kujinyonga au kwa sumu ili kuonyesha huzuni yao.
Mugabe, pia, alimaliza maisha yake kwa sumu ikiwa alifikiri kwamba nguvu zake zinapungua. Wakati wa kifo chake, moto katika jumba la kifalme ulizimwa na ngoma ya kifalme ilifunikwa. Kazi yote ilisimamishwa katika ufalme wote na watu wote walikuwa wamenyolewa nywele. Mwili wa Mugabe uliwekwa kwenye ngozi ya ng’ombe na baadaye kusafirishwa hadi msitu ambapo makaburi ya kifalme yalipo.
MAHUSIANO KATI YA BANYANKORE:
Maswala ya kijinsia kati ya banyankole.
Kama ilivyo katika jamii zote za mfumo dume, majukumu ya kijinsia yalibainishwa kikamilifu miongoni mwa Banyankole. Majukumu haya yalifafanuliwa ili kuimarisha na kudumisha uhusiano wa utawala wa kiume na utii wa mwanamke.
Ingawa wanawake walipaswa kufanya kazi zote za nyumbani za kilimo na za nyumbani, hawakuruhusiwa kuuza mazao ya kazi yao wakihifadhi haki hiyo kwa wanaume.
Wanawake pia hawakuruhusiwa kumiliki ng’ombe au ardhi. Hata leo, kupitia ujamaa ndani ya familia katika taasisi za elimu na katika nyanja nyingine za kijamii, wavulana na wasichana wanatazamiwa kuishi kwa njia fulani na kutekeleza majukumu tofauti katika jamii.
Vilevile, katika jamii pana ya Ankole, Mugabe (mfalme) na machifu walikuwa na mamlaka juu ya wafugaji (Bahima).
Bahima walikuwa na mamlaka juu ya Bairu (wakulima).
Ndani ya familia, wanaume walikuwa na mamlaka juu ya wanawake, na watoto walio wakuu kiumri walikuwa na mamlaka juu ya wadogo wao wanaowafuatia.
Urithi kawaida ulihusisha mtoto wa kwanza wa mke wa kwanza wa mwanamme ambaye alishika vifunguo vya ofisi yake ya kuongoza familia na mali zote ikiwa babake ameaga dunia.
Mahusiano ya kijamii yalihusisha sana kubadilishana mali, kama ng’ombe kwa Bahima na mazao kwa Bairu wa kilimo.
Njia muhimu zaidi ambayo mshikamano wa kijamii ulionyeshwa na bado unaonyeshwa ni kupitia kubadilishana salamu zilizo rasmi na za heshima. Salamu hizi zilitofautiana kulingana na umri wa washiriki, Muda, kiwango cha washiriki, na mambo mengine mengi.
Mtu yeyote aliyekutana na mzee lazima asubiri mpaka mzee amtambue mtu huyo kwanza ili kudhibiti heshima na unyenyekevu.
HALI YA MAISHA YA WATU WA ANKOLE
Nyumba ya jadi ya kabila la bahima/banyankole.
Nyumba ya Mugabe (mfalme) kawaida ilijengwa juu ya kilima. Ilikuwa imezungukwa na uzio mkubwa uliotengenezwa vizuri kabisa tofauti na nyingine. Nafasi kubwa ndani ilitengwa kwa ajili ya ng’ombe.
Mahali maalum yalitengwa kwa ajili ya nyumba za wake wa mfalme, na kwa maafisa wake wengi wa ufalme. Kulikuwa na mlango mkuu ambapo wageni walitumia kuingia, na milango mingine midogo ambapo wanafamilia wa kawaida walitumia.
Kijadi, Bahima (wafugaji) walijenga na kutunza vizuri nyumba zilizokaribia kufanana na ya mfalme lakini ndogo sana.
Kijadi Bairu (wakulima) walijenga nyumba kwa sura ya mzinga wa nyuki. Nyasi mara nyingi walitumia kama mabati.
Leo, mambo yamebadilika juu ya sayansi na tekinolojia. Nyumba zenye paa za nyasi zinapatikana katika sehemu chache za Buhweju, Ibanda na Isingiro na labda kaskazini mwa Uganda ambapo maendeleo bado ni mwendo wa kinyonga kama vile sehenu za Yumbe, Arua, Kaabong, Karamoja nk. Kwa Sasa Saruji, matofali, na mabati hutumiwa na wale ambao wanaweza kuzimudu hasa walioshika madaraka serikalini.
MAISHA NA FAMILIA ZA WATU WA ANKOLE
Ubikira kabla ya ndoa ulithaminiwa.
Miongoni mwa Bahima, msichana mchanga alikuwa tayari kwa ndoa kuanzia na umri wa miaka kumi, ingawa wakati mwingine mapema miaka minane.
Ndoa mara nyingi zilitokea kabla ya msichana kukomaa kingono, au mara tu baada ya hedhi yake ya mwanzo.
Kwa sababu hii, ilikuwa nadra sana mtoto kushika mimba za utotoni kabla ya ndoa. Mitala /kuoa mke zaidi ya mmoja kulitegemea sana kiwango chako na utajiri. Wafugaji (Bahima) ambao walikuwa machifu maranyingi walikuwa na zaidi ya mke mmoja, na Mugabe (mfalme) wakati mwingine alikuwa na zaidi ya mia moja.
Ndoa zilikuwa ushirikiano na makubaliano kati ya koo na familia za msichana na mvulana.
Kati ya Bahima na Bairu ubikira wa kabla ya ndoa ulithaminiwa sana.
Leo hii, ndoa za Kikristo ni za kawaida na zimetawala. Thamani inayoambatanishwa na familia bado ni muhimu na kupata watoto kumeendelea kama hatua za ndoa yenye mafanikio.
Kuoa mke mmoja kumeshika mzizi siku hizi. Ndoa hufanyika katika umri wa baadaye kuliko zamani kwasababu ya elimu shuleni kwa wasichana na wavulana.
Pia, imetambulika kuwa mimba za utotoni nje ya ndoa zimeongezeka kwasababu ya elimu, kukosa ushauri kutoka kwa mashangazi, sayansi na tekinolojia kupitia simu na kompyuta-watoto wameharibika kwa kuona ponografia na video za matendo ya ngono bila hata maelekezo ya wazazi tofauti na jinsi vilivyo zamani.
Wasichana wanaopata mimba wanaadhibiwa vikali kwa kufukuzwa shuleni au kuadhibiwa na wazazi wao. Kwa sababu hii, mauaji ya watoto wachanga sasa yamepanda zaidi kuliko zamani na ikumbukwe kwamba utoaji mimba sio halali nchini Uganda.
MAVAZI YA WATU WA ANKOLE.
Mtindo wa uvaaji wa jadi wa banyankole nchini Uganda.
Mavazi hutofautisha Banyankole kulingana na kiwango pamoja na jinsia. Machifu wa jadi walivaa mavazi marefu ya ngozi za ng’ombe. Raia wa kawaida walikuwa wanavaa sehemu ndogo ya ngozi za ng’ombe juu ya mabega yao. Wanawake wa matabaka yote walivaa ngozi za ng’ombe zilizowafunga chini kidogo ya bega la miili yao.Walijifunika nyuso zao hadharani.
Katika nyakati za kisasa, ngozi za ng’ombe nafasi yake imechukuliwa na nguo za pamba ambazo zimeletwa na utamaduni wa kimagharibi kama njia ya kupamba mwili.
Katika sherehe maalum, mwanamume alikuwa anatalajiwa kulivaa joho refu, jeupe na kanzu ya mtindo wa Magharibi pamoja na Kofia.
Leo, Banyankole wanavaa mavazi ya mtindo wa Magharibi yakiwemo sketi fupi na suruali ndefu kwa wanawake pia.
Mavazi yanayofaa kwa kilimo kama vile ovaroli, mashati, na buti pia vinatumiwa. Vijana wanavutiwa na mitindo ya kimataifa maarufu katika mji mkuu wa Kampala kama kiNigeria na mataifa mengine.
CHAKULA CHA WATU WA ANKOLE.
Chakula bora cha Banyankole.
Wafugaji yaani Bahima walitumia maziwa na siagi na kunywa damu safi kutoka kwa ng’ombe wao. Chakula kikuu cha mfugaji ni maziwa. Ng’ombe pia ni muhimu sana. Wakati maziwa au nyama ni adimu, uji wa mtama hutengenezwa kutoka kwa nafaka zilizopatikana kutoka kwa Bairu. Siagi hunyewa na wanawake pamoja na watoto tu. Inapotumiwa kama mchuzi, siagi huchanganywa na chumvi pamoja na nyama au uji wa mtama hutiwa ndani yake.
Watoto waliweza kula nyama ya sungura, lakini wanaume walikuwa wanakula tu nyama ya ng’ombe au nyati. Wafugaji walikuwa hawali kamwe kuku au mayai. Wanawake maranyingi walitumia maziwa kuliko vyakula vingine vyote.
Bairu walifuga kondoo, nguruwe na mbuzi. Tofauti na wafugaji, kwao wakulima walitumia kuku na mayai.
ENTEREKO KATIKA TAMADUNI ZA ANKOLE.
Mila hii inahusu mchakato wa jadi wa Banyankore wa kutengeneza pombe (bia) ambapo ndizi mbivu huchanganywa na maji na nyasi ili kukamua juisi hiyo. Kisha mtama huongezwa kwenye juisi kabla ya kuchachushwa kwa siku chache.
Kijadi, wakati mtu alipotengeneza bia (Tonto na Omuramba), aliweka akiba kwa majirani zake.
Siku moja au mbili baada ya bia kutengenezwa, sherehe iitwayo “Entereko” ingefanywa ili kusambaza bia hiyo.
“Entereko” ni fursa muhimu kwa majirani kukutana na kujadili masuala muhimu yanayohusu eneo lao na ndipo maamuzi muhimu kuhusu familia na watu binafsi yalifanywa.
ELIMU YA WATU WA ANKOLE.
Elimu katika maisha ya Banyankole.
Hapo zamani, wasichana na wavulana walijifunza maadili ya kitamaduni, majukumu ya nyumbani, ujuzi wa kilimo, ufugaji, na ufundi kupitia uchunguzi na ushiriki.
Maagizo yalitolewa pale inapohitajika na wazazi; baba walifundisha watoto wa kiume, na mama waliwafundisha wa kike. Kwa njia ya kusoma hadithi, mighani, vitendawili, misemo na methali wazee pia walikuwa walimu muhimu.
Elimu rasmi ilianzishwa nchini Uganda katika nyakati zaa mwisho wa karne ya kumi na tisa. Leo, Ankole iko na shule nyingi za msingi na sekondari zilizoanzishwa na wamishonari, serikali hata na matajiri wenye uwezo.
Huko Ankole enzi za kale waliokuwa wanasoma walitambulika kama matajiri wenye hadhi ya juu, watoto wa machifu wa ufalme pamoja na watoto wa viongozi. Shule za kitambo kama Ntare, Mbarara high school, Mary Hill, Ibanda secondary na nyengine zilikuwa haziingiwi na mtoto maskini. Umaskini ni mbwa kama msemo wa wahenga wetu Wanyankole.
Nchini Uganda, takriban asilimia zaidi ya 60 hawakujua kusoma na kuandika enzi hizo. Lakini kwa ajili ya maendeleo, wazazi wamefunuka macho na kuamua kutoachwa nyuma na kuweka watoto wao shuleni.
Maranyingi wasichana walisitishwa kuendelea na masomo kwa kushuku kwamba watapachikiwa huko mimba na kuharibu heshima na hela za wazazi wao. Mama yangu miongoni mwao waliositishwa juu ya mtazamo potofu huo.
Hii ni sababu ambayo ilisushisha asilimia ya wasichana wasomi kuliko wanaume. Mimba za utotoni mara nyingi huwalazimisha wasichana kumaliza masomo yao rasmi mapema.
Shule za Ankole zinafundisha maadili na ustadi unaohitajika kwa maisha ya Uganda ya kisasa. Wakati huo, shule zilizingatia sana mafunzo ya kimaadili ya kiasili ya Ankole lakini kwa sasa maendeleo ya sayansi na tekinolojia yameharibu kila kitu.
Lugha ya Runyankole kwayo bado inafundishwa katika shule za msingi na sekondari ili kuwafanya waimudu kwa ajili ya kuhifadhi utamaduni wao.
URITHI KATIKA UTAMADUNI WA ANKOLE.
Shule zote zina maonyesho na mashindano ya kawaida. Zinahusisha ngoma, muziki, na maigizo. Inapofaa, maagizo pia hutumia ngano za Ankole na semi za kijadi.
AJIRA/MAJUKUMU YA WATU WA ANKOLE.
Ufugaji wa Ng’ombe ilikuwa moja ya ajira ya jadi ya watu wa Ankole
Kati ya Bahima, kazi kubwa ilikuwa kuchunga ng’ombe. Kila siku mfugaji alisafiri umbali mrefu kutafuta malisho/ mahali pa kuchungia wanyama wake. Wavulana wa ujana walitarajiwa kukama ng’ombe kabla ya kupelekwa malishoni.
Wanawake walipika chakula, haswa nyama kupelekwa kila siku kwa waume zao. Wasichana walisaidia kukusanya kuni, kuwatunza watoto, na kufanya kazi za nyumbani. Wanaume walikuwa na jukumu la kujenga nyumba za familia zao na kutengeneza uzio (kraal) wa ng’ombe wao.
Miongoni mwa Bairu, wanaume na wanawake walihusika katika kazi ya kilimo, ingawa wanaume ndio walishughulikia sana. Mtama ulikuwa ndio zao kuu la chakula. Wakati wa kuvuna mtama, familia ingewaita watu wengine kutoka kwenye koo nyingine ili kazi kumalizika kwa urahisi. Wasichana walishughulikia sana na kupika chakula cha walioko na wavulana kutafuta kuni.
Mazao mengine yalikuwa mmea, viazi vitamu, maharage, na karanga. Mahindi yaliaminiwa kutibu watoto. Watoto walishiriki katika kilimo kwa kufukuza ndege mbali na shamba ili wasiharibu mmea.
MICHEZO YA WATU WA ANKOLE.
Michezo ya Soka kati ya Banyankole.
Michezo, nyimbo na mpira wa kandanda yalikuwa maarufu sana katika shule za msingi na sekondari. Watoto walicheza michezo kadhaa ikiwa ni pamoja na kujificha, mama na baba, kilimo na michezo ya mpira kama mpira wa kandanda. Matukio ya kitaifa ya michezo ya Uganda yalifuatwa kwa hamu kubwa katika mkoa wa Ankole kama vile mbio, densi za kiutamaduni na michezo ya kimataifa.
BURUDANI ZA WATU WA ANKOLE.
Redio na runinga zilikuwa njia muhimu za burudani huko Ankole. Baadhi ya nyumba zilikuwa redio ambazo zina matangazo kwa Kiingereza, Kiswahili na Runyankole. Familia ambazo hazikuwa na redio zingekusanyikia pale ilipokuwa na maranyingi kwake mwenyekiti wa kijiji kusikia matangazo na burudani. Vitabu, magazeti, na majarida pia yalizingatiwa.
Matukio ya kijamii kama vile harusi, mazishi, na sherehe za siku ya kuzaliwa kawaida zilijumuisha muziki na densi kwa nia ya kuburudisha umati. Aina hii ya burudani ilijumuisha nyimbo za jadi na pia muziki wa kisasa.
Vinywaji vikiwemo pombe za aina ya kinyankore (entereko), na vinywaji vingine havikuachwa nyuma kwenye sherehe kama hizo. Hapo zamani, utengenezaji wa pombe ya bia ilikuwa tasnia kuu ya nyumba huko Ankole.
USANAA WA KIUFUNDI NA BURUDANI ZA WATU WA ANKOLE.
Mafundi seremala, mafundi vyuma, wafinyanzi, wanamuziki, na wengine walikuwa sifa za kudumu katika nyumba ya Mugabe (mfalme) au walikuwa wakiwasiliana mara kwa mara. Seremala walitengeneza viti, vyungu vya maziwa, sahani za nyama, mitungi, na mabwawa ya kutengeneza bia.
Mafundi wa vyuma walitengeneza mikuki, visu, na nyundo. Kila familia ilikuwa na mshiriki aliyebobea katika ufinyanzi. Mabomba ya kuvuta sigara yalionyesha ubunifu bora wa kisanii. Shanga zenye rangi ndogo zilitumika kupamba mabomba ya udongo, ambayo yalikuja kwa maumbo na saizi anuwai pamoja na vijiti vya kutembea.
Viwanda vya jadi sio muhimu sasa kama zamani. Lakini, bado utumiaji wa bomba za kitamaduni bado uaonekana katika baadhi ya sehemu za Ankole, vyungu vya maji, fimbo zilizopambwa za kubadilishana wakati wa ndoa, na matumizi ya maboga na ufinyanzi.
SHIDA ZA KIJAMII ZA WATU WA ANKOLE.
Hatua za Kiafya na Kinga kati ya Banyankole
Milton Obote alitawala Uganda tangu 1962 hadi 1971, alipoangushwa na Idi Amin. Obote alipiga marufuku uundaji wa falme za kikabila nchini Uganda. Wakati wa udikteta wa Idi Amin miaka ya 1970, Waganda wote waliteswa na ukandamizaji wa kisiasa na kupoteza maisha na mali zao.
Obote alichukua tena madaraka mnamo 1980 baada ya kupinduliwa kwa Amin na kutawala kwa kukandamiza watu pia..
Upinzani kwa Amin na Obote ulisababisha uharibifu wa miji na vijiji. Uganda kwa sasa inajitahidi kupata ahueni ya kiuchumi na mageuzi ya kidemokrasia lakini bado haijakamilika hata katika uongozi wa rais Museveni.
Tangu mwanzo mwanzo wa miaka ya 1980, UKIMWI ulikuja na ukaleta shida kubwa nchini Uganda. Watu wengi walipoteza maisha hasa vijana juu kwamba hapakuwa na dawa. Wanainchi wengi watu wazima pamoja na watoto walioonja utamu wakaangamizwa na UKIMWI. Kumekuwa na juhudi kubwa za kitaifa kuelimisha umma kupitia mitandao ya kijamii na media zingine jinsi ya kuzuia ugonjwa wa UKIMWI.
Idadi inayoongezeka hadi sasa licha ya kuwa leo hii serikali ilifadhili wagonjwa na madawa ya bure pamoja na huduma nyingine za kiafya. Licha ya hayo yote, UKIMWI bado ni tishio kubwa kwa wananchi.
Licha ya huo ugonjwa, pia Uganda nzima imesambalatika kwa kuambukizwa na uviko 19 ambao umesababisha maadhara kadhaa, vifo, kupunguka kiuchumi, na shule kufungwa kwa takriban miaka miwili.
Wanafunzi wa kike zaidi ya 90,000 wamepachikwa mimba juu ya uviko 19.
Vita katika nchi jirani kama vile Rwanda vimechangia kuongezeka kwa idadi ya watu wenye UKIMWI, kwani wakimbizi wamekuja mara kwa mara katika mkoa huu wa Ankole wakitafuta riziki na inaaminika kuwa waganda hawana simama nipite.
NDOA ZA KITAMADUNI ZA WATU WA ANKOLE.
“Kuhingira” ndoa ya jadi ya watu wa Ankole
Banyankole wa Kusini-Magharibi mwa Uganda wanajulikana kwa ndoa yao yenye utajiri wa kitamaduni; “Kuhinjira”
Banyankole wanarejelea “okuhingira” ambapo bi harusi hukabidhiwa rasmi kwa familia ya bwana harusi.
Kwanjula au Kuhingira ni sherehe ya ndoa ya kitamaduni ya Ankole ambayo hufanyika kabla ya kila harusi ambapo bwana harusi mtarajiwa hulipa mahari na mahitaji mengine yoyote ya kitamaduni.
Daima kuna mtu anayeheshimiwa sana wa kuingilia katika kufanikisha mazungumzo ya ndoa ya ndege wanaopendana hao.
Mtu huyu kienyeji anaitwa "katerarume" ambayo ina maana ya yule anayesafisha njia na kutoa umande kati ya ndege wapenzi.
Katerarume aliwajibika kuikabili familia ya bi-harusi kwa ajili ya kuwasilisha maslahi ya bwana harusi na pia kuhakikisha kuwa ombi hilo linakubaliwa.
Endapo ombi litaidhinishwa na kukubaliwa, atarudisha habari hizo kwa familia ya bwana harusi.
Siku inachaguliwa ya bwana harusi pamoja na jamaa zake kwenda kutembelea wazazi wa bi-harusi na majadiliano mengine ya ziada.
Hata hivyo, bwana harusi hataweza kunena lolote bali kila kitu kinashughulikiwa na “katerarume”.
Nyumbani kwa familia ya bi-harusi, Katerarume anagonga mlango na anaalikwa kuingia na wasaidizi wa bwana harusi baada ya kejeli kadhaa. Msaada kawaida huja na pombe ya bia.
Kateraruume kisha anaonyesha wazi kwa jopo la ndoa la msichana kuwa yuko kwenye misheni ya ndoa
Ni wakati huu, katerarume anaongoza pendekezo la kufungua ndoa pamoja na familia na wazee wa pande zote mbili.
Katerarume anaendelea na kazi yake na anaulizwa maswali mengi na familia ya msichana huyo. Maongezi yanaendelea mara wazazi wa bi-harusi wanapoonyesha dalili za kukubali, Hakuna mengine ya ziada isipokuwa kuzungmzia mahari ambayo yanaweza kuchukuliwa wakati wowote baada ya familia mbili kukubaliana au wakati mwingine siku hiyo hiyo.
Hapa ndipo utajiri wa sherehe unaingilia. Ukubalifu kuwa bwana harusi atahudumia bi-harusi utafuatiliwa bwana harusi kuombwa ng’ombe ambao kwa kawaida walikuwa zaidi wa kumi kwa familia tajiri. Kuna zawadi zinazoombwa papohapo. Zawadi hizi huwasilishwa kwa familia ya bi-harusi ambazo huashiria uwezo wa bwana harusi kumtunza mwanamke wake. Katerarume anaendelea kuongoza mjadala juu kwamba bwana harusi haruhusiwa kunena lolote.
Wakati wa maongezi haya, bi-harusi haruhusiwi kamwe kuhusika ila anafichwa mahali fulani na kungoja tu matokeo.
Tofauti na leo ambapo wanaume huhisi kudanganywa kwa kulipa mahari, katika mila ya kawaida ya Ankole, bwana harusi hupata faida kutokana na ndoa. Kwa kweli zawadi zinazotambulika kama “emihingyiro” ambazo bi-harusi huja nazo wakati mwingine ni zaidi ya zile zinazolipwa na bwana harusi kama mahari.
Kwa mfano, kati ya Bahima-Banyankole, shangazi na wajomba humpa ng’ombe bi-harusi wakati wa kuhingira, kaka zake, marafki na wanafamiliawengine. Hili huchangia utajiri mkubwa kwake bwana harusi anayekabidhiwa mke.
Hata hivyo, yao yakifanikiwa kutegemea mikataba yao, sherehe rasmi ya “okuhinjira” hufuata.
Ingawa, sherehe hii haifanyiki maramoja papo hapo baada ya mazungmzo bali siku inachaguliwa ili kumpa bi-harusi muda wa kujiandaa.
Siku ikifika, maranyingi huwa ni sherehe rasmi na wanajamii huhusika kushuhudia ndoa.
Mara baada ya “okuhingira” vikundi vya wanaume na wanawake humsindikiza bi-harusi hadi nyumbani kwa bwana harusi baada ya baraka kutoka kwa wazee na wazazi wake.
Katika utamaduni wa Ankole hawa watu huitwa “enshagirizi”. Japokuwa tofauti na tamaduni nyingine, wanyankole hawamruhusu bi-harusi hata kufanya kazi yeyote hadi siku kumi ziishe.
Kati ya siku kumi hizo katika utamaduni wa Banyankole kuna mila ya kitamaduni wanayoifanya ambayo inatambulika kama “okukoza omuriro” kwa maana kumsasidia bi-harusi kuwasha moto jikoni tendo ambalo bi-harusi anafaa kulifanya.
Ila kwasababu ya usasa, bi-harusi wengine wanaacha chumba cha harusi siku baada ya ndoa kuendelea kutafuta maisha katika ulimwengu wa ushindani ambapo kila dakika iliyopotea inachangia sana umaskini nyumbani. Kwahivyo, hizi siku kumi ni wachache wanaozingoja kutimia.
Lakini tukio la kuwasha moto humsaidia bi-harusi katika harakati zake za kuanza safari ya furaha tele ambayo kila mtu anaitamani.
Ikumbukwe kwamba, shangazi wa bi-harusi kabla ya ndoa yenyewe anachukua jukumu la kumwelekeza bi-harusi kuhusu changamoto anazoweza kukutana nazo katika ndoa na jinsi ya kuzikabili.
Kazi yake shangazi haikukoma hapo bali aliendelea kuchunguza na kuhakikisha ikiwa bwana harusi yuko salama kuhusu mambo ya kitanda.
Unaweza kujiuliza shangazi wa bi-harusi aliwezaje kuchunguza ikiwa bwana harusi yuko na nguvu za kitanda! Naam kijadi ingawa kwa sasa kimekuja kupungua, shangazi alitakiwa kujiingiza kwenye masuala ya ngono na bwana harusi kuhakikisha utamu na nguvu zake za kitanda.
Na kwa upande wa bi-harusi, shangazi alitakiwa kuhakikisha usalaama wa ubikra. Kutokuwa na ubikra kabla ya ndoa lilikuwa jambo la kuaibisha ukoo mzima na adhabu kali kabisa ingetolewa au hata kifo.
Ingawa mambo yameendelea kubadilika kama vizazi vinavybadilika, hili suala la ubikra halizingatiwi katika mazungmzo ya ndoa. Kuna vijana wanaokejeli kuwa akimkuta aliye na ubikra anamfukuza nyumbani kwa vile hana stadii na huenda ndoa haitafuhia. Hatahivyo, kwao ambao wanajaribu kujilinda na ubikra wao hadi ndoa wanaheshimiwa sana na kuzawadiwa na waume zao lakini asilimia ni chache kabisa.
Watu wengi nchini Uganda wanaweza kupata shida kuelewa utamaduni na lugha ya Ankole lakini wengi wanajua maneno “okwanjura”, “okushwera” na “okuhingira” bila kujali lugha wanayozungumza.
Ikumbukwe kwamba, wakati wa sherehe wazazi hutoa msaada kwa njia ya zawadi kwa binti yao ili kumsaidia kuishi katika nyumba yake mpya vyema.
Zawadi muhimu zaidi ni “omugamba” ambao unajumuisha vitu mbalimbali kama vilivyoelezwa hapa chini;
“Omugamba” ni kifimbo kirefu ambacho vitu mbalimbali huwekwa wakati wa safari na maonyesho.
Pia inasemekana kuwa zawadi hizo huwekwa pamoja ili kuokoa muda kwa kusafirisha vitu vyote mara moja.
Kila kitu kwenye “omugamba” kina umuhimu wake maalum kama:
Ebyanzi (vyungu vya maziwa)
“Ebyanzi” ni vyombo vilivyotengenezwa kwa mbao nyeusi za moshi na kufunikwa na vifuniko vizuri vilivyotengenezwa kwa mikono vinavyojulikana kama “emihaiha”.
Vyombo hivyo hutumika wakati wa kukama na kuhifadhi maziwa.
Pia inasemekana kwamba, vyombo hivyo vilitakiwa kwanza kuchomwa kwa kutumia nyasi maalum iitwayo “emburara” ili kuyapa maziwa harufu nzuri na pia kuyahifadhi.
Ekirere
“Ekirere” ni kibuyu kidogo kinachotumika kunywa maziwa au kuandaa mtindi/mgando unaojulikana kama “amakamo”.
Ekishaabo
Hiki ni kibuyu kikubwa kinachotumika wakati wa kukokota kupata samli. Baada ya kukama, maziwa huwekwa kwenye “kishaabo” kwa siku kadhaa ili yaweze kuchachuka kuwa mtindi kabla ya kuchujwa na kutoa samli.
Engyemeko (chungu cha udongo)
Hiki ni chombo kilichotumika kuhifadhi maji ya joto kwa ajili ya mkuu wa familia kunawa mikono na uso wake.
Eicuba
Hiki ni chombo/ndoo ya mbao inayotumika kuteka maji na kujaza birika la kunywea wakati ng'ombe wanapewa maji ya kunywa. (okweshera)
Rukomyo
Hiki ni chungu cha manukato kinachotumika kwa usafi wa kibinafsi. Ni chungu chenye matundu matatu ambapo mimea yenye harufu nzuri huwekwa na kuchomwa na moto ili kutoa moshi wenye harufu nzuri unaotumiwa na wanawake kujipaka ili nao watoe harufu inayovuta.
Ekicunga
Hiki ni chungu cha udongo kinachotumika kufukiza/tia buhuri vyungu/vibuyu.
Akacwende.
Hiki ni kibuyu kinachotumika kuhifadhia samli yenye manukato ambayo hutumiwa na wanawake kujisafisha mwili. Samli katika kibuyu huchanganywa na mimea inayotoa harufu nzuri.
Enkuyo.
Hiki Chombo kinachofanana na ufagio kilichotengenezwa na mmea wa mkonge kutumika wakati wa kukama ili kuwaepusha ng'ombe kutatizwa na nzi wakati wa kukama.
Emboha.
Hii ni kamba iliyotengenezwa na mmea wa mkonge ambayo hutumika kumfunga ng'ombe miguu ya nyuma wakati wa kukama.
MAONI KUHUSU KIFO NA BAADAYE YA WATU WA ANKOLE
Kati ya jamii ya Banyankole, kufa juu ya ugonjwa haizingatiwi kama sababu ya asili ya kifo; kwa hivyo, vifo kama hivyo kwao vinahitaji uchunguzi ili kupata chama kinachohusika.
Kwa upande mwingine, uzee unakubaliwa kama sababu ya kutosha ya kifo. Inaaminika kuwa Mungu anaruhusu watu wazee kufa baada ya kumaliza muda wao hapa duniani. Banyankole wanaona kifo kama njia ya kwenda ulimwengu mwingine.
Mume anapokufa, kila jamaa, marafiki na majirani hujulishwa. Mtu anayeshindwa kuhudhuria mazishi bila sababu ya msingi anaweza kushukiwa kuhusishwa na kifo hicho.
Kabla ya mazishi, mwili huoshwa na macho hufungwa. Wakati marehemu amewekwa kaburini, mkono wa kulia unawekwa chini ya kichwa wakati mkono wa kushoto unakaa kifuani. Mwili unalala upande wa kulia.
Ng’ombe mmoja au zaidi huchinjwa kulisha kila mtu aliyepo. Pombe ya bia hutolewa kama sehemu ya maombolezo. Maombolezo yanaendelea kwa siku nne.
Mwanamke naye alikuwa anatendewa vivyo hivyo isipokuwa yeye kaburini hulazwa upande wa kushoto kana kwamba alikuwa akikabili mumewe wakitazamana kama wanavyotazamana kitandani wakiwa hai. Mkono wake wa kushoto unawekwa chini ya kichwa chake, wakati mkono wake wa kulia unakaa kwenye kifua chake kuashiria upole na ustamaha.
Vilevile, kijana ambaye hajaoa akifa awe msichana au mvulana kijadi huzikwa na mmea wa ndizi/mgomba kuashiria mpenzi wake. Maana katika jamii ya Banyankole, kufa kabla ya kuoa au kuolewa ni hasara/mwiko.
ukifurahika na ukipenda kazi, fuata na sambaza. msaada wa kukikuza na kukisambaza kiswahili na mwalimu johnpaul, tafadhali tuma Uganda tuma hapa +256778514179- au fikia anwani pepe arigumaho810@gmail.com. kheri.
=
Jifunze Kiswahili na mwalimu Johnpaul Arigumaho 